Siwienie a analiza kolorystyczna
ARSENIC · BIOLOGIA PIGMENTACJI · FENOTYP
O melaninach, biologii siwienia, niezwykłych przemianach rudych włosów i przewidywaniu zmian kolorystyki człowieka.
Aleksandra Galiszkiewicz · ARSENIC
Pierwsza publikacja: 2021 · Rewizja i aktualizacja: 2026
Powraca często pytanie o siwienie w kontekście analizy kolorystycznej. Czy na starość zmieniamy typ kolorystyczny? Czy należy ponownie wykonać analizę? Czy wypada nosić wciąż te same kolory ze swojej palety? Odpowiedź jest złożona, ponieważ wiele zależy od biologicznych właściwości naszej pigmentacji, przebiegu jej zmian oraz relacji, jakie tworzą między sobą poszczególne elementy fenotypu.
Przez całe życie podlegamy przemianom. Włosy wielu dzieci stopniowo ciemnieją, w pierwszych latach życia zmienia się pigmentacja tęczówek, a skóra reaguje na promieniowanie słoneczne, procesy hormonalne i starzenie. Pojawiają się przebarwienia, zmienia się rozmieszczenie pigmentu, z czasem zaczynają siwieć włosy. Wszystkie te procesy przebiegają w granicach biologicznych możliwości organizmu, wynikających między innymi z jego uwarunkowań genetycznych. Właśnie poznawanie tych możliwości pozwala rozumieć charakterystyczne przemiany ludzkiej kolorystyki.
Kiedy w pierwszej wersji tego artykułu pisałam, że kolorystyka człowieka zmienia się w ramach określonych możliwości biologicznych, miałam na myśli właśnie te prawidłowości. Dzisiaj potrafimy powiedzieć o nich więcej dzięki badaniom nad biochemią melanin, biologią mieszka włosowego i genetyką pigmentacji. Co szczególnie interesujące, wiedza ta pozwala niekiedy przewidywać kierunek zmian, zanim staną się one widoczne. W analizie kolorystycznej ma to znaczenie wykraczające daleko poza rozpoznanie kolorów, które obserwujemy w danej chwili.
Melaniny mają różne barwy, struktury i właściwości
Naturalna barwa włosów zależy przede wszystkim od zawartości i wzajemnych proporcji eumelanin oraz feomelanin. Eumelaniny odpowiadają za czarne i brunatne komponenty pigmentacji, natomiast feomelaniny wnoszą tony żółtawe, pomarańczowe i czerwonawe. Poszczególne rodzaje tych pigmentów nie są jednak prostymi, jednorodnymi substancjami o zawsze identycznej budowie.
Melaniny tworzą złożone, heterogeniczne struktury polimerowe, różniące się składem chemicznym, organizacją przestrzenną, rozmiarami i sposobem agregacji. W eumelaninach występują między innymi jednostki pochodzące od 5,6-dihydroksyindolu, czyli DHI, oraz kwasu 5,6-dihydroksyindolo-2-karboksylowego, czyli DHICA. Ich udział i organizacja wpływają na właściwości fizykochemiczne powstającego materiału pigmentowego. Feomelaniny zawierają natomiast charakterystyczne struktury siarkowe, między innymi jednostki benzotiazynowe i benzotiazolowe.
Istotne różnice występują także w budowie melanosomów, czyli wyspecjalizowanych organelli komórkowych, w których melaniny powstają i są magazynowane. Eumelanosomy mają na ogół większe rozmiary i wydłużony, elipsoidalny kształt, a ich wnętrze charakteryzuje się bardziej uporządkowaną organizacją. Feomelanosomy są zwykle mniejsze, bardziej kuliste lub nieregularne. Morfologię, rozwój i właściwości tych struktur szczegółowo opisali Liliana D’Alba i Matthew Shawkey w przeglądzie opublikowanym w „Physiological Reviews”.
Właściwości pigmentu nie wynikają więc wyłącznie z rodzaju tworzących go związków chemicznych. Znaczenie ma również wielkość struktur, ich gęstość, rozmieszczenie i organizacja. Warto przy tym rozróżniać sam polimer melaniny, jego agregaty oraz całe melanosomy. Są to różne poziomy organizacji materii, a każdy może mieć znaczenie dla właściwości optycznych materiału pigmentowego.
To szczególnie ciekawe w kontekście włosów, których kolor jest wynikiem nie tylko ilości melaniny, ale również jej charakterystyki chemicznej i sposobu rozmieszczenia w strukturze włosa. Dwie osoby o pozornie podobnym odcieniu brązu mogą mieć różniące się profile pigmentacyjne. Ta różnica może mieć znaczenie także dla tego, jak ich włosy będą reagowały na promieniowanie, zabiegi chemiczne i procesy zachodzące z wiekiem.
Co struktura melaniny ma wspólnego z jej barwą?
Jednym z interesujących sposobów badania tej zależności jest obserwowanie zmian zachodzących w pigmentach podczas ich degradacji. Promieniowanie i środki utleniające mogą modyfikować zarówno budowę chemiczną melanin, jak i organizację tworzonych przez nie struktur. Towarzyszą temu zmiany właściwości absorpcyjnych, a w konsekwencji również obserwowanej barwy.
W 2012 roku Kazumasa Wakamatsu i współpracownicy opublikowali badanie dotyczące degradacji eumelanin i feomelanin pod wpływem promieniowania UVA. Wykazano, że oba rodzaje pigmentów przechodzą odmienne przemiany chemiczne. Szczególnie interesujące były wyniki uzyskane dla syntetycznej eumelaniny otrzymanej z DHICA.
Analiza metodą chromatografii wykluczania wielkościowego SEC-HPLC wykazała zmniejszanie średnich rozmiarów molekularnych modelowej DHICA-eumelaniny podczas naświetlania. Równocześnie obserwowano zmiany jej właściwości optycznych. Początkowy etap utleniania mógł prowadzić do przejściowego ciemnienia pigmentu, natomiast dalsza degradacja powodowała fotowybielanie. W badanych warunkach średnią masę molekularną modelowego materiału oszacowano na około 1410 Da przed naświetlaniem i około 1210 Da po 56 godzinach ekspozycji UVA.
W przypadku modelowej feomelaniny przebieg przemian był odmienny. Badacze obserwowali między innymi przekształcanie jednostek benzotiazynowych w benzotiazolowe oraz zwiększanie rozmiarów molekularnych badanych struktur. Wyniki te dobrze pokazują, że eumelanina i feomelanina mogą zachowywać się inaczej pod wpływem tego samego rodzaju promieniowania.
Zależność pomiędzy degradacją pigmentu a zmianą jego barwy można również badać podczas chemicznego rozjaśniania włosów. Prem i współpracownicy w 2003 roku analizowali działanie amoniaku i nadtlenku wodoru na melanosomy pochodzące z ludzkich włosów oraz pigment mątwy. W doświadczeniach obserwowano między innymi rozpad agregatów melanosomowych, uwalnianie drobniejszych struktur pigmentowych oraz ich dalszą degradację. Jednoczesne zastosowanie amoniaku i nadtlenku wodoru przyspieszało odbarwianie badanego materiału.
Te badania pokazują związek pomiędzy organizacją pigmentu, jego przemianami chemicznymi a właściwościami optycznymi. Zmniejszaniu rozmiarów struktur polimerowych może towarzyszyć rozjaśnienie pigmentu, choć końcowy rezultat zależy również od rodzaju reakcji chemicznych i zmian w układach odpowiedzialnych za pochłanianie światła. Biologia barwy włosów staje się znacznie ciekawsza, kiedy zaczynamy uwzględniać takie zależności.
Wiek również zmienia chemiczną charakterystykę pigmentacji
Bardzo ważne są badania pokazujące, że w ciągu życia zmieniać się mogą nie tylko ilości melanin, ale również ich skład i organizacja. W 2019 roku Takashi Itou, Shosuke Ito i Kazumasa Wakamatsu opublikowali pracę dotyczącą zależnych od wieku zmian barwy włosów, morfologii melanosomów i chemicznej charakterystyki pigmentacji u 33 Japonek.
Badacze wykazali dodatnią korelację wieku z całkowitą ilością melaniny oraz z udziałem jednostek DHI w eumelaninie. Nie stwierdzili natomiast związku wieku z procentowym udziałem feomelaniny w badanej grupie. Wcześniejsze obserwacje morfologiczne wskazywały również na zwiększanie rozmiarów melanosomów. Wyniki sugerowały, że ciemnienie pigmentowanych włosów wraz z rozwojem i wiekiem wiąże się zarówno ze wzrostem całkowitej ilości pigmentu, jak i ze zmianą jego charakterystyki chemicznej.
Badanie to dotyczyło włosów pigmentowanych, dlatego nie opisuje bezpośrednio mechanizmu siwienia osób rudowłosych. Jest jednak ważne z innego powodu: dostarcza eksperymentalnego potwierdzenia, że chemiczny profil pigmentacji włosów może zmieniać się podczas życia człowieka i że można te zmiany mierzyć, porównując ilości poszczególnych pigmentów, ich skład oraz morfologię melanosomów.
Właśnie na takich podstawach możemy budować coraz dokładniejsze modele zmian fenotypowych. Sama barwa włosa jest widocznym rezultatem procesów biologicznych, które pozostają dostępne badaniu niezależnie od tego, jak opisujemy je potocznym językiem.
Dlaczego włosy siwieją?
Pigmentacja rosnącego włosa zależy od aktywności melanocytów znajdujących się w jego cebulce. Komórki te syntetyzują melaniny w melanosomach, a następnie przekazują pigment komórkom tworzącym łodygę włosa. Aktywność jednostki pigmentacyjnej jest ściśle związana z cyklem wzrostu włosa i wymaga sprawnego funkcjonowania zarówno dojrzałych melanocytów, jak i komórek macierzystych odpowiedzialnych za odtwarzanie ich populacji.
Wraz ze starzeniem się mieszków włosowych mogą występować zaburzenia melanogenezy, zmiany aktywności melanocytów i stopniowe ograniczanie zdolności odnowy komórkowej. Znaczenie mają między innymi stres oksydacyjny, uszkodzenia komórkowe i przemiany zachodzące w mikrośrodowisku mieszka. Kolejne odcinki włosa mogą zawierać coraz mniej pigmentu, a w części mieszków jego produkcja ustaje niemal całkowicie.
Przebieg tego procesu jest zróżnicowany. U niektórych osób stosunkowo wcześnie pojawiają się pojedyncze białe włosy, u innych wyraźne pasma siwizny, a jeszcze inni przez długi czas zachowują znaczną część pierwotnej pigmentacji. Zmienna może być również barwa całej fryzury na kolejnych etapach siwienia, ponieważ zależy od proporcji włosów nadal pigmentowanych i tych, które pigmentację utraciły, a także od właściwości samych łodyg włosów.
Dlaczego osoby rudowłose mogą siwieć inaczej?
Od dawna interesują mnie przypadki osób, których pierwotnie intensywnie rude włosy z wiekiem nie przechodziły w charakterystyczną mieszaninę ciemnych i białych pasm, lecz stopniowo stawały się coraz bardziej złociste, żółtawe lub jasnoblond. Znam kilka osób o wyraźnie czerwonorudej pigmentacji włosów, u których ten kierunek przemian utrzymywał się także w późnym wieku. Ich włosy przyjmowały barwę żółtawą, bez widocznego etapu dominującej bieli.
Takie przypadki są szczególnie interesujące w kontekście chemicznego profilu pigmentacji włosów rudych. W 2011 roku Ito i Wakamatsu opublikowali opracowanie dotyczące oznaczania eumelaniny i feomelaniny w ludzkich włosach o różnych naturalnych barwach. Wykazali, że ilości i proporcje obu pigmentów dobrze korespondują z fenotypem widocznym gołym okiem. W badanych włosach rudych stwierdzano charakterystycznie zwiększony udział feomelaniny w stosunku do eumelaniny, a profil ten pozostawał związany z wariantami genu MC1R.
To bardzo ważne, ponieważ kolor włosów rudych nie jest jedynie wizualnym odpowiednikiem określonego odcienia pomarańczu lub czerwieni. Wiąże się ze specyficzną charakterystyką biochemiczną pigmentacji. A skoro eumelaniny i feomelaniny różnią się budową, właściwościami oraz szlakami syntezy, uzasadnione staje się pytanie, czy podczas starzenia się jednostki pigmentacyjnej mieszka włosowego ich produkcja i zanikanie również mogą przebiegać odmiennie.
W październiku 2024 roku Theresa Larkin, badaczka z University of Wollongong, opublikowała opracowanie wyjaśniające, dlaczego osoby rudowłose często nie przechodzą przez taki sam widoczny przebieg siwienia jak osoby o włosach ciemnobrązowych lub czarnych. Opisała stopniowe przechodzenie rudości w truskawkowy blond, a następnie w jasne, srebrzystobiałe włosy. Zasugerowała również, że różnice pomiędzy syntezą eumelaniny i feomelaniny mogą sprawiać, iż produkcja pigmentu żółto-czerwonego utrzymuje się dłużej podczas osłabiania aktywności pigmentacyjnej mieszka włosowego.
To wyjaśnienie wydaje mi się szczególnie interesujące w kontekście obserwowanych przeze mnie przypadków. Jeżeli produkcja określonych komponentów pigmentacji rzeczywiście utrzymuje się dłużej niż innych, zmieniające się z wiekiem proporcje eumelaniny i feomelaniny mogłyby sprzyjać przechodzeniu włosów z intensywnej czerwonej rudości w odcienie złociste i żółtawe. U części osób proces taki mógłby pozostawać widoczny przez bardzo długi czas.
Opracowanie Larkin nie jest jednak bezpośrednim badaniem podłużnym chemicznego składu siwiejących włosów rudych. Przedstawiona interpretacja wymaga dalszej weryfikacji eksperymentalnej. Szczególnie wartościowe byłyby badania, w których u tych samych osób oznaczano by ilości eumelaniny i feomelaniny oraz ich markery chemiczne na kolejnych etapach życia, równocześnie dokumentując rzeczywiste zmiany barwy włosów.
Takie badania mogłyby pomóc rozstrzygnąć, czy określone profile pigmentacyjne wiążą się z charakterystycznymi trajektoriami siwienia, a także ustalić, które cechy pozwalają przewidywać późniejsze zmiany. Sama możliwość postawienia takiego pytania pokazuje, dlaczego w analizie kolorystycznej tak ważne jest rozumienie biologicznych podstaw koloru człowieka.
Czy pigmentacja może powrócić?
Jeszcze jednym interesującym zagadnieniem jest możliwość odzyskiwania pigmentacji przez włosy, które wcześniej zaczęły siwieć. W 2021 roku Ayelet Rosenberg, Martin Picard i współpracownicy opublikowali w czasopiśmie „eLife” badanie, w którym z dużą dokładnością analizowano zmiany pigmentacji na długości pojedynczych ludzkich włosów.
Ponieważ łodyga włosa rośnie stopniowo, jej kolejne odcinki zachowują ślady aktywności pigmentacyjnej mieszka w różnych momentach. Pozwoliło to badaczom odtworzyć historię zmian pigmentacji poszczególnych włosów, a nawet określić tempo tych przemian. Udokumentowano przypadki utraty pigmentu, po których następował jego ponowny wzrost, a w części obserwacji zmiany te były czasowo związane z okresami zwiększonego lub zmniejszonego stresu psychologicznego.
Autorzy wykorzystali również analizy proteomiczne, ujawniające różnice dotyczące między innymi metabolizmu energetycznego, funkcjonowania mitochondriów i odpowiedzi na stres oksydacyjny. Badanie pokazało więc, że zmiany koloru włosa mogą być analizowane jako ślad konkretnych procesów fizjologicznych. Zaobserwowana odwracalność dotyczyła określonych przypadków i nie oznacza możliwości powszechnego cofania siwienia związanego z zaawansowanym wiekiem.
W 2023 roku zespół Qi Sun opublikował w „Nature” badania nad zachowaniem komórek macierzystych melanocytów w mieszkach włosowych myszy. Wykazano, że komórki te mogą przemieszczać się pomiędzy różnymi obszarami mieszka oraz zmieniać stan zróżnicowania. Z wiekiem część z nich pozostawała w położeniu ograniczającym możliwość tworzenia aktywnych melanocytów. Wyniki te wskazują na znaczenie przestrzennej organizacji komórek i ich mikrośrodowiska dla utrzymania pigmentacji.
Oba kierunki badań pokazują, że proces siwienia jest bardziej dynamiczny, niż mogłoby sugerować proste wyobrażenie stopniowego wyczerpywania się pigmentu. W jego przebiegu znaczenie mają zarówno właściwości chemiczne melanin, jak i aktywność komórek oraz organizacja całego mieszka włosowego.
Siwienie a relacje barwne człowieka
Siwienie może istotnie przekształcać relacje jasnościowe i chromatyczne pomiędzy włosami, skórą, tęczówkami i oprawą oczu. Włosy zajmują znaczną powierzchnię wokół twarzy, dlatego zmiana ich barwy wpływa na charakter całej kompozycji kolorystycznej. Nie zawsze musi prowadzić do zmniejszenia kontrastu. Zależnie od pierwotnej pigmentacji i jej zmian może również sprawić, że różnice jasnościowe staną się wyraźniejsze.
Przy bardzo ciemnych włosach i stosunkowo jasnej skórze postępująca siwizna może zmniejszać kontrast pomiędzy tymi elementami, a zarazem uwydatniać różnicę pomiędzy jasnymi włosami i ciemną oprawą oczu. Przy skórze ciemniejszej od pojawiającej się siwizny może wzrastać kontrast jasnościowy pomiędzy twarzą a fryzurą. Inaczej będą też wyglądały relacje w przypadku włosów, które tracąc intensywność rudości, zachowują odcienie żółtawe lub złociste.
Szczególnie interesujące są etapy pośrednie. Fryzura złożona z włosów o różnym stopniu pigmentacji może tworzyć zupełnie inną kompozycję niż jednolicie ciemna albo jednolicie biała. Zmianie ulegają nie tylko proporcje jasności, ale także postrzegana chromatyczność, zróżnicowanie barwne i charakter kontrastów. Na efekt wpływają ponadto struktura włosów, ich połysk oraz warunki oświetlenia.
Właśnie dlatego interesuje mnie analizowanie tych przemian w powiązaniu z biologiczną charakterystyką człowieka. Znajomość pierwotnego profilu pigmentacji, mechanizmów jego powstawania i zmian zachodzących z wiekiem może pozwalać formułować przewidywania dotyczące przyszłej kolorystyki. Im dokładniej poznajemy zależności pomiędzy właściwościami pigmentów i przebiegiem ich zmian, tym bardziej precyzyjne mogą stawać się takie prognozy.
Czy po osiwieniu potrzebna jest nowa analiza kolorystyczna?
Nie widzę powodu, aby siwienie automatycznie oznaczało konieczność wykonywania analizy kolorystycznej od początku. Jeżeli analiza opiera się na rozumieniu biologicznych właściwości fenotypu, jego zmienności oraz prawidłowości tworzenia relacji barwnych, powinna dostarczać wiedzy przydatnej również w kolejnych etapach życia.
To zresztą jedna z przyczyn, dla których od dawna zależy mi na elastyczności palety barw. W próbniku znajdują się odcienie jaśniejsze i ciemniejsze, bardziej i mniej nasycone, pozwalające komponować wiele różnych zestawień. Zmieniające się wraz z wiekiem proporcje barw fenotypu mogą sprawić, że inne fragmenty palety staną się szczególnie interesujące albo że będziemy wykorzystywać znane już kolory w odmiennych proporcjach.
Celem rzetelnej analizy jest przecież poznanie właściwości konkretnego człowieka i zrozumienie zjawisk, które odpowiadają za jego kolorystykę. Obejmuje to również wiedzę o możliwych kierunkach jej przemian. Przewidywanie nie oznacza całkowitej pewności co do przyszłego wyglądu każdej osoby, ale może wynikać z rzeczywistych biologicznych prawidłowości, tak jak prognozowanie innych cech fenotypowych.
Badania nad chemiczną charakterystyką melanin, genetyką pigmentacji i biologią starzenia mieszków włosowych otwierają pod tym względem bardzo interesujące możliwości. Szczególnie chciałabym zobaczyć więcej długofalowych badań dotyczących zmian eumelaniny i feomelaniny u osób o różnych pierwotnych profilach pigmentacyjnych. Mogłyby one pomóc odpowiedzieć na pytania, które już dzisiaj nasuwają się podczas obserwacji siwienia osób rudowłosych, blondynów czy ludzi o bardzo ciemnych włosach.
Kolorystyka człowieka jest zjawiskiem dynamicznym, a jej zmienność podlega biologicznym mechanizmom, które coraz lepiej poznajemy. Dla mnie właśnie w tym tkwi największa wartość analizy kolorystycznej: w możliwości rozumienia nie tylko tego, dlaczego człowiek wygląda w określony sposób dzisiaj, lecz również tego, jak i dlaczego jego kolorystyka może zmieniać się w ciągu życia.
ŹRÓDŁA I LITERATURA
Do dalszego czytania
Ito S., Wakamatsu K. (2011). Diversity of human hair pigmentation as studied by chemical analysis of eumelanin and pheomelanin. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology, 25(12), 1369–1380. DOI.
D’Alba L., Shawkey M.D. (2019). Melanosomes: Biogenesis, Properties, and Evolution of an Ancient Organelle. Physiological Reviews, 99(1), 1–19. DOI.
Wakamatsu K., Nakanishi Y., Miyazaki N., Kolbe L., Ito S. (2012). UVA-induced oxidative degradation of melanins: fission of indole moiety in eumelanin and conversion to benzothiazole moiety in pheomelanin. Pigment Cell & Melanoma Research, 25(4), 434–445. DOI.
Prem P., Dube K.J., Madison S.A., Bartolone J. (2003). New insights into the physicochemical effects of ammonia/peroxide bleaching of hair and Sepia melanins. Journal of Cosmetic Science, 54(4), 395–409. PubMed.
Itou T. (2018). Morphological changes in hair melanosomes by aging. Pigment Cell & Melanoma Research, 31(5), 630–635. DOI.
Itou T., Ito S., Wakamatsu K. (2019). Effects of Aging on Hair Color, Melanosome Morphology, and Melanin Composition in Japanese Females. International Journal of Molecular Sciences, 20(15), 3739. DOI.
Rosenberg A.M. i in. (2021). Quantitative mapping of human hair greying and reversal in relation to life stress. eLife, 10, e67437. DOI.
Sun Q. i in. (2023). Dedifferentiation maintains melanocyte stem cells in a dynamic niche. Nature, 616, 774–782. DOI.
Larkin T. (2024). Is stress turning my hair grey? University of Wollongong / The Conversation, 3 października 2024. Opracowanie popularnonaukowe przedstawiające między innymi hipotezę dotyczącą odmiennego przebiegu siwienia włosów rudych. Artykuł.
BIBLIOTEKA WIEDZY ARSENIC
Pogłęb temat
O pigmentacji włosów, świetle i zmienności postrzeganej barwy.
O postrzeganiu barw twarzy w różnych warunkach i kompozycjach kolorystycznych.
Zmienność fenotypowa i biologiczne podstawy koloru człowieka.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz