Ludzie w rzeczach. Exactitudes, czyli o naszej potrzebie bycia podobnymi i różnymi jednocześnie
Maria podesłała mi niedawno link do projektu fotograficznego Exactitudes, podejrzewając, że może mnie zainteresować. Miała rację, za co bardzo jej dziękuję. Uwielbiam takie znaleziska, szczególnie kiedy dotyczą człowieka, jego wyglądu, zachowań i sposobów, w jakie wyraża swoją przynależność do otaczającego go świata. W tym przypadku zainteresowanie pojawiło się natychmiast, a przeglądanie kolejnych fotografii okazało się zajęciem znacznie bardziej wciągającym, niż początkowo przypuszczałam.
Od 1994 roku Ari Versluis i Ellie Uyttenbroek fotografują ludzi, których łączą charakterystyczne sposoby ubierania się, fryzury, sylwetki i postawy. Następnie zestawiają ich portrety w regularnych, dwunastoelementowych siatkach. Każda seria przedstawia pewną rozpoznawalną kategorię wizualną: uczestników subkultury, przedstawicieli określonego środowiska, ludzi w podobnym wieku albo po prostu osoby, które łączy specyficzny sposób noszenia ubrań.
Exactitudes — Ari Versluis i Ellie Uyttenbroek. Powtarzalność ubioru, fryzur i postaw ujawnia wizualne podobieństwa między ludźmi, którzy na co dzień postrzegają swój wygląd jako wyraz indywidualności. Źródło: Exactitudes.
Oglądanie tych zestawień sprawia mi ogromną przyjemność. Najpierw dostrzegam podobieństwa, często wręcz absurdalnie wyraziste. Potem zaczynam przyglądać się szczegółom: czyjejś fryzurze, układowi ramion, wyrazowi twarzy, sposobowi noszenia spodni czy trzymania rąk. Zauważam, że ludzie, których na pierwszy rzut oka można byłoby uznać za niemal identycznych, różnią się od siebie w dziesiątkach drobiazgów. W końcu nieuchronnie pojawia się myśl o własnym wyglądzie. Do której z tych grup mogłabym należeć? Czy istnieje gdzieś dwanaście kobiet wyglądających i ubierających się podobnie do mnie?
Podejrzewam, że nie jestem odosobniona w tej reakcji. Nasz umysł bardzo sprawnie rozpoznaje powtarzalność, a kategoryzowanie obserwowanych zjawisk jest jednym z podstawowych sposobów porządkowania informacji. W Exactitudes otrzymujemy niemal idealnie przygotowany materiał do takich porównań. Jednocześnie projekt dotyka czegoś, co wydaje mi się szczególnie interesujące w relacjach między ludźmi: tego, jak wiele naszych osobistych wyborów okazuje się elementem zbiorowych wzorców.
Przyglądając się kolejnym seriom, trudno oprzeć się wrażeniu, że autorzy zdołali uchwycić coś, co od dawna mamy przed oczami. Ludzie podobnie się ubierają, podobnie czeszą, przyjmują charakterystyczne dla swoich środowisk postawy, korzystają z tych samych gestów i sposobów prezentowania siebie. W zwyczajnych okolicznościach obserwujemy te podobieństwa mimochodem. Versluis i Uyttenbroek zgromadzili je, uporządkowali i pokazali w formie, która pozwala przyjrzeć się im bez pośpiechu.
Szczególnie cenię fakt, że projekt rozwijany jest od ponad trzydziestu lat. Obejmuje wiele środowisk, mód, subkultur i okresów historycznych. Można dzięki temu obserwować zarówno zmieniające się wzorce wyglądu, jak i zadziwiającą trwałość samego mechanizmu społecznego naśladownictwa.
Nie wszystkie podobieństwa widoczne na fotografiach są jednak spontaniczne. Autorzy świadomie dobierają uczestników, a sposób ich pozowania jest częściowo reżyserowany. Kiedy dowiedziałam się o tym z wywiadów, moje pierwsze zdumienie nieco osłabło. Jednocześnie lepiej zrozumiałam charakter przedsięwzięcia. Jego wartość nie polega na udowodnieniu, że ludzie należący do określonej grupy zawsze wyglądają i zachowują się jednakowo. Interesujące jest już samo rozpoznanie powtarzających się wzorców, a następnie znalezienie sposobu, by uczynić je tak wyraźnymi.
Warto więc przyjrzeć się bliżej temu, jak powstają te fotografie, co rzeczywiście możemy z nich wywnioskować i dlaczego tak chętnie szukamy wśród przedstawionych osób kogoś podobnego do siebie.
Kolejne serie najlepiej oglądać bez pośpiechu, również w porządku chronologicznym.
Otwórz oficjalny indeks Exactitudes →Rotterdam, rok 1994
W połowie lat dziewięćdziesiątych Rotterdam był jednym z ważnych ośrodków kultury gabber, związanej z muzyką hardcore techno. Jej uczestnicy byli rozpoznawalni również dzięki charakterystycznemu wyglądowi: ogolonym głowom, sportowym ubraniom i określonym markom odzieżowym.
Versluis, fotograf, i Uyttenbroek, stylistka, zaczęli dokumentować przedstawicieli tego środowiska. Pierwsza seria powstała z portretów około czterdziestu osób. Fotografie ukazały podobieństwo, którego wyrazistość stała się inspiracją do dalszej pracy.
W wywiadzie dla Re-Edition Versluis wspomina, że projekt rozpoczął się przed upowszechnieniem internetu, kiedy ulica stanowiła szczególnie ważne miejsce obserwowania społeczeństwa i mody. Ludzie prezentowali przynależność do określonych środowisk poprzez wygląd, a podobne kody wizualne można było odnajdywać w konkretnych dzielnicach, klubach czy miejscach spotkań.
Twórcy zaczęli wyszukiwać kolejne grupy: punków, rockersów, młodych ludzi należących do rozmaitych subkultur, osoby starsze, turystów, przedstawicieli różnych środowisk zawodowych. Ich zainteresowanie nie ograniczało się do najbardziej ekstrawaganckich sposobów ubierania. Równie atrakcyjny materiał znajdowali w codzienności, pośród ludzi, którzy prawdopodobnie nigdy nie pomyśleliby o sobie jako o reprezentantach jakiegoś szczególnego stylu.
Nazwa Exactitudes powstała z połączenia angielskich słów exact i attitude. Trafnie oddaje charakter przedsięwzięcia: precyzję w dokumentowaniu wyglądu oraz zainteresowanie postawą, sposobem prezentowania siebie.
Na ile to, co oglądamy, jest spontaniczne?
Przyglądając się kolejnym zestawieniom, trudno nie zauważyć czegoś jeszcze. Fotografowane osoby nie tylko podobnie wyglądają. Często stoją niemal identycznie, w podobny sposób opuszczają ramiona, pochylają głowy, układają dłonie czy kierują spojrzenie. Czy rzeczywiście wszyscy przedstawiciele danej grupy zachowują się aż tak podobnie?
Odpowiedź wymaga uwzględnienia metody pracy autorów. W wywiadzie opublikowanym w sierpniu 2005 roku w magazynie i-D Versluis wyjaśnia, że charakterystyczne pozy wybierane są na podstawie zachowań fotografowanych osób, a następnie odtwarzane w ramach serii.
Uwupies, Rotterdam 2020 — seria nr 170 projektu Exactitudes. Wszystkie dwanaście osób przykłada palec do policzka, powtarzając charakterystyczny gest związany z estetyką kawaii i internetową kulturą „uwu”. Ujednolicona poza podkreśla podobieństwa w sposobach prezentowania siebie, mimo znacznego zróżnicowania ubiorów, fryzur i makijażu. Fot. Ari Versluis i Ellie Uyttenbroek. Źródło: Exactitudes.
Jest to jedno z najważniejszych wyjaśnień dotyczących całego projektu. Powtarzalność gestów widoczna na fotografiach została częściowo skonstruowana, jednak jej punktem wyjścia miała być obserwacja zachowania samych uczestników.
Podobnie wygląda proces selekcji. Fotografowie wybierają osoby pasujące do koncepcji serii, fotografują więcej kandydatów, niż ostatecznie pokazują, i świadomie komponują zestawienia. Nie mamy więc do czynienia z losową próbą populacji ani z neutralnym badaniem, w którym wszystkim osobom zapewniono identyczne warunki, a następnie zarejestrowano spontaniczne zachowanie.
Mohawks, Rotterdam 1998 — seria nr 18 projektu Exactitudes. Charakterystyczne fryzury, skórzane dodatki i elementy punkowego ubioru tworzą rozpoznawalny kod wizualny subkultury. Mimo silnego podobieństwa grupowego każda z fotografowanych osób nadaje temu stylowi indywidualny charakter poprzez kolor, kształt i wysokość irokeza oraz dobór odzieży. Fot. Ari Versluis i Ellie Uyttenbroek. Źródło: Exactitudes.
Versluis określa swoją metodę jako staged documentary, czyli dokument inscenizowany. Dokumentalny charakter pracy polega na rzeczywistym poszukiwaniu ludzi, spotkaniach, rozmowach i obserwacji. Inscenizacja dotyczy sposobu ułożenia ostatecznego obrazu.
Warto o tym pamiętać, ponieważ estetyka projektu, przypominająca uporządkowane atlasy antropologiczne, może stwarzać wrażenie większej obiektywności, niż pozwala na to zastosowana metoda. Fotografie nie dowodzą, że wszyscy członkowie danego środowiska wyglądają i zachowują się podobnie. Pokazują starannie wybrane przykłady podobieństwa, które autorzy dostrzegli w rzeczywistości i następnie świadomie uwydatnili.
Ta świadomość wcale nie odbiera projektowi siły. Pozwala natomiast lepiej zrozumieć, na czym polega jego artystyczna skuteczność.
Źródła: wywiad dla i-D, 2005; wywiad dla Re-Edition.
Dlaczego tak bardzo chcemy być do siebie podobni?
Jednym z najbardziej interesujących zagadnień ujawnianych przez Exactitudes jest relacja między przynależnością a indywidualnością. Człowiek wybiera określony wygląd, ponieważ ten odpowiada jego upodobaniom, przekonaniom albo wyobrażeniu o sobie. Jednocześnie bardzo często wybiera rozwiązania, które są rozpoznawalne również dla innych ludzi należących do podobnego środowiska.
Mechanizm ten od dawna interesuje psychologię społeczną.
W 1971 roku Henri Tajfel wraz ze współpracownikami opublikował badania nad wpływem kategoryzacji społecznej na zachowania międzygrupowe. W eksperymentach z tak zwanymi grupami minimalnymi wykazano, że już samo przypisanie ludzi do kategorii, nawet w warunkach pozbawionych wcześniejszego konfliktu czy osobistej korzyści, może sprzyjać faworyzowaniu własnej grupy.
Badania te nie dotyczyły ubioru, lecz ujawniły, jak niewiele potrzeba, aby podział na „nas” i „innych” zaczął wpływać na zachowanie.
Violet Virus, Evry 2009 — seria nr 123 projektu Exactitudes. Dwunastu mężczyzn w klasycznych garniturach, których łączy jeden charakterystyczny szczegół: fioletowy krawat lub inny element stroju w tej samej gamie barwnej. Mimo różnic wieku, pochodzenia i sylwetki wspólny kod ubioru nadaje całej grupie zaskakującą spójność wizualną. Doskonały przykład tego, jak niewielki, powtarzalny element może stać się podstawą rozpoznawalnej kategorii. Fot. Ari Versluis i Ellie Uyttenbroek. Źródło: Exactitudes.
Późniejsze rozwinięcia teorii tożsamości społecznej pokazały, że przynależność do grup stanowi ważny element sposobu, w jaki ludzie definiują samych siebie. Nie oznacza to jednak, że dążymy wyłącznie do upodobnienia się do innych.
W 1991 roku Marilynn Brewer zaproponowała teorię optymalnej odrębności (optimal distinctiveness theory). Zgodnie z jej założeniami ludzie próbują godzić dwie potrzeby: asymilacji, czyli przynależności do innych, oraz odróżniania się od otoczenia. Ta pozorna sprzeczność pomaga zrozumieć, dlaczego przynależność do wyraźnie rozpoznawalnej subkultury może jednocześnie zaspokajać potrzebę wspólnoty i indywidualności. Członkowie grupy upodabniają się do siebie, ale dzięki temu odróżniają się od osób pozostających poza nią.
Cappuccio Girls, Milan 2011 — seria nr 135 projektu Exactitudes. Dwanaście kobiet w płaszczach o niemal identycznym kroju i kolorystyce. Podobieństwo nie wynika tutaj z przynależności do wyrazistej subkultury, lecz z powszechnego wzorca mody. Każda z kobiet dokonuje indywidualnego wyboru, którego rezultat okazuje się zadziwiająco podobny do wyborów pozostałych. Fot. Ari Versluis i Ellie Uyttenbroek. Źródło: Exactitudes.
W Exactitudes oba te zjawiska są widoczne niemal jednocześnie. Na poziomie całej serii oglądamy grupę. Przyglądając się poszczególnym portretom, zaczynamy dostrzegać jednostki.
Badania: Tajfel i in., 1971; Brewer, 1991.
Moda jako narzędzie podobieństwa i odróżniania
Jeszcze wcześniej ten paradoks opisywał niemiecki socjolog Georg Simmel. W eseju Fashion, opublikowanym pierwotnie na początku XX wieku, analizował modę jako zjawisko łączące naśladownictwo z potrzebą społecznego odróżniania.
Moda umożliwia człowiekowi uczestnictwo we wspólnocie poprzez przyjmowanie rozpoznawalnych wzorców, a jednocześnie pozwala różnym grupom zaznaczać dzielące je granice. W historycznym ujęciu Simmla miało to szczególne znaczenie dla relacji między warstwami społecznymi i mechanizmów rozpowszechniania trendów. Choć jego interpretacja odzwierciedla realia społeczne epoki, w której powstała, podstawowe napięcie między naśladowaniem a odróżnianiem pozostaje użytecznym punktem wyjścia do rozważań o współczesnej modzie.
Co ciekawe, ludzie potrafią również świadomie odrzucać rzeczy, które stają się zbyt popularne. W badaniu opublikowanym w 2007 roku Jonah Berger i Chip Heath wykazali, że konsumenci częściej odchodzą od popularnych wyborów w tych obszarach, które uznają za istotne dla komunikowania tożsamości. Szczególne znaczenie miały między innymi preferencje muzyczne i fryzury. Kiedy dany wybór zaczynał kojarzyć się z grupą, z którą uczestnicy nie chcieli być utożsamiani, skłonność do jego porzucenia rosła.
W kolejnym artykule z 2008 roku badacze opisywali proces dystansowania się od gustów i symboli kojarzonych z grupami obcymi. Z tej perspektywy ubranie, fryzura czy dodatek mogą stanowić sygnały przynależności, a niekiedy również narzędzia świadomego odróżniania się od innych.
Warto jednak pamiętać, że ta sama rzecz może mieć odmienne znaczenie w różnych środowiskach. To, co w jednej grupie oznacza bunt, w innej może być zupełnie zwyczajnym wyborem. Rozpoznawalność kodu zależy od kontekstu społecznego, kulturowego i historycznego.
Badania: Simmel, Fashion; Berger i Heath, 2007; Berger i Heath, 2008.
Dlaczego od razu zaczynamy szukać własnej kategorii?
Oglądając Exactitudes, można zaobserwować interesującą reakcję własnego umysłu. Zanim jeszcze zaczniemy świadomie analizować poszczególne serie, automatycznie rozpoznajemy powtarzalność. Widzimy podobne sylwetki, fryzury, proporcje ubrań i postawy. Następnie przypisujemy im znaczenie, często opierając się na wcześniejszych doświadczeniach i wiedzy o określonych środowiskach.
Robert Goldstone w badaniach opublikowanych w 1994 roku wykazał, że uczenie się kategorii może zmieniać sposób rozróżniania bodźców. W eksperymentach zaobserwowano między innymi wzrost wrażliwości na różnice istotne dla rozdzielania kategorii, a w pewnych warunkach także zmniejszenie wrażliwości na różnice pomiędzy elementami zaliczanymi do jednej kategorii.
Nie należy przenosić tych wyników bezpośrednio na odbiór fotografii Exactitudes. Badania dotyczyły kontrolowanych zadań percepcyjnych, a projekt fotograficzny uruchamia znacznie bardziej złożone procesy rozpoznawania ludzi i społecznych znaczeń. Pokazują jednak ważną właściwość naszego poznania: to, jak porządkujemy rzeczywistość, może wpływać na to, jakie różnice zauważamy.
Z kolei badania nad rozpoznawaniem twarzy wskazują na znaczenie zarówno doświadczenia percepcyjnego, jak i motywacji do indywidualnego rozpoznawania osób zamiast postrzegania ich przede wszystkim jako reprezentantów określonej kategorii.
Właśnie dlatego szczególnie interesujące wydaje mi się doświadczenie dłuższego oglądania tych fotografii. Początkowo dostrzegamy kategorię, ponieważ podobieństwa są bardzo silne. Z czasem zaczynamy analizować cechy indywidualne. Twarze, które na pierwszy rzut oka wydawały się niemal jednakowe, stają się coraz bardziej odrębne.
W rozmowie dla Re-Edition Versluis opowiada zabawną historię o starszych osobach, które oglądając polaroidy innych uczestników, sądziły, że widzą własne fotografie. Fotograf musiał wyjaśniać im, że przedstawiają kogoś zupełnie innego. Ta anegdota dobrze oddaje doświadczenie odbiorcy projektu: najpierw rozpoznajemy wspólny wzorzec, dopiero później przyglądamy się jego poszczególnym realizacjom.
Grannies, Rotterdam 1998 — seria nr 25 projektu Exactitudes. Dwanaście starszych kobiet, których podobieństwo jest na pierwszy rzut oka uderzające. To właśnie o takich sytuacjach opowiadał Ari Versluis: niektóre fotografowane osoby, oglądając portrety innych uczestników, były przekonane, że rozpoznają na nich siebie. Dopiero uważniejsze spojrzenie pozwala dostrzec indywidualne cechy każdej z kobiet. Fot. Ari Versluis i Ellie Uyttenbroek. Źródło: Exactitudes.
A w pewnym momencie zaczynamy szukać również siebie. Nie dlatego, że wszystkie przedstawione grupy odpowiadają jakiejś obiektywnej klasyfikacji ludzi, lecz dlatego, że porównywanie siebie z innymi jest jednym ze sposobów budowania własnej tożsamości.
Badania: Goldstone, 1994; Hugenberg i in., 2010.
Co właściwie mówią o nas ubrania?
W 1992 roku Mary Ellen Roach-Higgins i Joanne B. Eicher opublikowały artykuł Dress and Identity, w którym zaproponowały szerokie rozumienie ubioru. Obejmuje ono nie tylko odzież i dodatki, lecz także modyfikacje oraz sposoby przedstawiania samego ciała. Ubiór, rozumiany w ten sposób, jest częścią komunikacji społecznej. Uczestniczy zarówno w konstruowaniu własnej tożsamości, jak i w procesie przypisywania tożsamości innym ludziom.
Jest to ważne rozróżnienie, ponieważ wygląd człowieka może przekazywać informacje, których on sam wcale nie zamierzał komunikować. Jednocześnie odbiorcy mogą interpretować jego wygląd zgodnie z własnymi uprzedzeniami, doświadczeniami i znajomością kodów kulturowych.
Good Morning Berlin, Berlin 2018 — seria nr 156 projektu Exactitudes. Czarne ubrania, skórzane uprzęże, metalowe akcesoria i odsłonięte ciała tworzą rozpoznawalny język wizualny związany z berlińską kulturą klubową. Podobne elementy stroju pozwalają komunikować przynależność do określonego środowiska, choć każda z fotografowanych osób interpretuje ten kod na własny sposób. To przykład tego, jak ubiór i sposób prezentowania ciała uczestniczą w konstruowaniu oraz komunikowaniu tożsamości. Fot. Ari Versluis i Ellie Uyttenbroek. Źródło: Exactitudes.
Warto przywołać również Ervinga Goffmana i jego książkę The Presentation of Self in Everyday Life z 1959 roku. Goffman opisywał codzienne interakcje społeczne za pomocą metafory przedstawienia teatralnego. Ludzie prezentują siebie innym, starają się wpływać na wrażenia, jakie wywołują, i korzystają z różnych elementów otoczenia oraz własnego wyglądu, aby podtrzymać określony obraz swojej osoby.
W Exactitudes ten proces zostaje w pewnym sensie zatrzymany i poddany obserwacji. Ludzie zostają wyjęci ze swojego zwyczajnego otoczenia, ustawieni na neutralnym tle i pozbawieni części kontekstu, w którym ich wygląd funkcjonuje na co dzień. Dzięki temu widoczne stają się podobieństwa, które w codziennej przestrzeni mogłyby umknąć uwadze.
Jednocześnie usunięcie kontekstu może prowadzić do uproszczeń. Patrząc na fotografię, nie wiemy przecież, czy ktoś wybrał określony strój z powodu upodobań estetycznych, sytuacji ekonomicznej, wykonywanego zawodu, przyzwyczajenia czy chęci przynależności do konkretnego środowiska. Podobny wygląd nie musi wynikać z podobnej motywacji. Dlatego projekt jest tak interesujący jako materiał do refleksji, ale wymaga ostrożności, kiedy próbujemy wyprowadzać z niego wnioski o zachowaniach czy osobowości przedstawionych osób.
Literatura: Roach-Higgins i Eicher, 1992; Goffman, 1959, The Presentation of Self in Everyday Life.
Rzeczy, które zaczynają żyć razem z człowiekiem
Szczególnie bliska jest mi jedna z obserwacji Ellie Uyttenbroek, poczyniona w rozmowie dla Re-Edition. Stylistka przyznaje, że wśród fotografowanych osób interesowali ją między innymi starsi ludzie noszący od lat te same, znoszone ubrania. Dostrzegała w nich detale ciekawsze niż w nowych rzeczach kupowanych przez młodsze pokolenia.
To spostrzeżenie zwraca uwagę na szczególną relację między człowiekiem a przedmiotami, których używa. Ubranie zmienia się wraz z właścicielem. Materiał ulega zużyciu, dopasowuje się do sylwetki i sposobu poruszania. Rzeczy są naprawiane, przerabiane, noszone w charakterystyczny sposób. Niektóre stają się niemal nieodłącznym elementem czyjegoś wizerunku.
Z perspektywy fotografii mody takie ubranie może wydawać się mało atrakcyjne. Tymczasem dla obserwatora zainteresowanego człowiekiem bywa znacznie bardziej wymowne niż starannie skomponowana, nowa stylizacja.
W rzeczach pozostają ślady nawyków, codzienności i upływu czasu. Oczywiście nie jesteśmy w stanie odczytać z nich pełnej biografii właściciela. Możemy jednak dostrzec, że wygląd człowieka jest rezultatem procesu, a nie wyłącznie pojedynczej decyzji zakupowej.
Versluis w rozmowie dla Re-Edition mówi:
To krótka, ale trafna metafora. Jak każdy język, również ubiór korzysta z rozpoznawalnych konwencji, a jego znaczenie zależy od kontekstu. Można nim posługiwać się świadomie, można powtarzać utrwalone zwyczaje, można też używać znaków, których znaczenie dla innych odbiorców okazuje się odmienne od zamierzonego.
I właśnie dlatego w tych fotografiach interesują mnie przede wszystkim ludzie w rzeczach.
Trzydzieści lat zmian
Jedną z największych wartości Exactitudes jest jego rozciągnięcie w czasie. Przedsięwzięcie zapoczątkowane w 1994 roku nie zakończyło się na kilku efektownych seriach dokumentujących jedną subkulturę. Przez kolejne dekady twórcy fotografowali ludzi w różnych miastach i środowiskach, obserwując zmieniające się sposoby ubierania oraz prezentowania własnej tożsamości.
Dzięki temu poszczególne zestawienia można oglądać także jako dokumenty określonych momentów historycznych. Niektóre style pozostają natychmiast rozpoznawalne, choć od czasu wykonania zdjęć minęło wiele lat. Inne wywołują dziś zdumienie. Coś, co kiedyś stanowiło wyraz aktualnej mody albo przynależności do żywej subkultury, z czasem zaczyna być kojarzone przede wszystkim z konkretną epoką.
Skaters, Rotterdam 1997 — seria nr 10 projektu Exactitudes. Obszerne kurtki, szerokie spodnie, bluzy z logo popularnych marek, czapki i sportowe obuwie tworzą charakterystyczny obraz młodzieżowej mody końca lat dziewięćdziesiątych. To, co wówczas było aktualnym sposobem wyrażania przynależności do określonego środowiska, dziś stanowi czytelny dokument estetyki epoki. Fot. Ari Versluis i Ellie Uyttenbroek. Źródło: Exactitudes.
W jednym z wywiadów Versluis zwraca uwagę na znaczenie ulicy w czasach poprzedzających dominację internetu. Z kolei Uyttenbroek opisuje swoje rozczarowanie castingiem prowadzonym online. Jej zdaniem ludzie prezentują się w sieci inaczej niż podczas rzeczywistych spotkań.
Dla fotografów kontakt z człowiekiem stanowił zawsze istotną część pracy. Wyszukiwanie uczestników wymagało chodzenia po ulicach, rozmów, obserwowania sposobu ubierania i weryfikowania własnych wyobrażeń o danej grupie. Zmiana technologii wpłynęła więc nie tylko na sposób rozpowszechniania fotografii, lecz także na warunki, w jakich można było wyszukiwać i dokumentować społeczne wzorce wyglądu.
Warto również zauważyć, że każda seria pozostaje związana z określonym miejscem i czasem. Nie stanowi ponadczasowej definicji grupy. Pokazuje sposób, w jaki autorzy rozpoznali i przedstawili jej wybranych reprezentantów w konkretnych okolicznościach. Dzięki temu archiwum można oglądać nie tylko jako zbiór typologii, lecz także jako zapis przemian kulturowych.
Kiedy obserwacja staje się typologią
Historia nauki zna wiele prób porządkowania ludzi według dostrzegalnych podobieństw. Antropologia fizyczna, medycyna, kryminalistyka i dawne systemy klasyfikacji ludzkiego wyglądu chętnie korzystały z fotografii, tabel porównawczych oraz zestawień cech.
Współczesna wiedza każe jednak ostrożnie traktować przejście od obserwowanego podobieństwa do przekonania o istnieniu odrębnego, jednorodnego typu człowieka. Exactitudes przypomina klasyczne atlasy typologiczne pod względem formy, ale jego autorzy nie prowadzą badań biologicznych ani nie proponują naukowej klasyfikacji ludzi. Ich kategorie są konstruowane na podstawie wybranych podobieństw wizualnych i kulturowych.
To rozróżnienie szczególnie mnie interesuje. Istnieje zasadnicza różnica między dostrzeżeniem, że określone cechy często występują razem, a uznaniem, że tworzą one odrębną i obiektywnie istniejącą kategorię. Pierwsze może być początkiem wartościowej obserwacji. Drugie wymaga określenia kryteriów, sprawdzenia ich powtarzalności, zbadania zmienności wewnątrz grup i ustalenia, jakie wnioski rzeczywiście wolno wyciągnąć z otrzymanych wyników.
Fotografowie nie twierdzą, że przeprowadzają takie badanie. Posługują się natomiast wizualnym językiem naukowego porządkowania, aby uzyskać określony efekt artystyczny. Dobrze widać, jak skuteczna jest to metoda. Jednolity kadr, powtarzalna poza i regularna siatka fotografii sprawiają, że zestawienie wydaje się niemal dowodem na istnienie wyraźnie zdefiniowanej kategorii.
A przecież to autorzy zdecydowali, jakie podobieństwa są istotne, kogo zaliczą do danej serii i jakie różnice pozostawią poza kadrem. W tym sensie projekt opowiada także o samym procesie klasyfikowania. Pokazuje, jak łatwo można zbudować czytelną kategorię wizualną i jak przekonująco może ona wyglądać, kiedy zostanie przedstawiona w uporządkowanej formie. Warto o tym pamiętać wszędzie tam, gdzie podobieństwo wizualne zaczyna funkcjonować jako argument na rzecz istnienia określonego „typu” człowieka.
Od obserwacji do typologii — autorski schemat ARSENIC ilustrujący proces konstruowania kategorii wizualnych. Spośród różnorodnych cech i osób wybierane są przykłady odpowiadające przyjętemu kryterium podobieństwa, a następnie zestawiane w uporządkowaną reprezentację. Powstała w ten sposób typologia odzwierciedla dokonany wybór i sposób prezentacji, a niekoniecznie istnienie odrębnej, obiektywnej kategorii w rzeczywistości.
Przyjemność patrzenia
Pozostaje jeszcze coś, co trudno opisać wyłącznie językiem socjologii czy psychologii poznawczej: zwyczajna przyjemność oglądania tego projektu. Jego twórcy dostrzegli coś, co większość z nas zna z codziennego doświadczenia. Widzujemy ludzi ubranych niemal identycznie, rozpoznajemy określone style, przypisujemy nieznajomych do środowisk na podstawie ich wyglądu. Rzadko jednak możemy przyjrzeć się tym podobieństwom w tak uporządkowanej formie.
Exactitudes daje nam możliwość zatrzymania obserwacji, porównania jej elementów i dostrzeżenia powtarzalności, która w zwyczajnych warunkach pozostaje rozproszona pomiędzy setkami przypadkowych spotkań.
Jest w tym również pewna przewrotność. Ludzie poszukują sposobów wyrażania własnej indywidualności, a fotografowie odnajdują w tych wyborach podobieństwa. Kiedy jednak oglądamy zestawione portrety dostatecznie długo, zaczynamy dostrzegać coraz więcej cech indywidualnych. Osoby, które początkowo wydawały się niemal jednakowe, stopniowo przestają być dla nas wymiennymi przedstawicielami jednej kategorii.
I być może właśnie w tym tkwi najciekawsza właściwość całego przedsięwzięcia. Pozwala ono doświadczyć dwóch sposobów patrzenia na człowieka: poprzez podobieństwo do innych oraz poprzez cechy, które czynią go od nich odrębnym.
Po ponad trzech dekadach od rozpoczęcia projektu jego fotografie pozostają interesujące również dlatego, że utrwalone na nich wzorce należą już do historii. Zmieniły się ubrania, fryzury, technologie, sposób komunikowania przynależności i relacja między modą uliczną a internetem. A jednak oglądając kolejne zestawienia, nadal odruchowo szukamy podobieństw, rozpoznajemy znajome twarze i sylwetki, a czasami próbujemy znaleźć pośród nich samych siebie.
Źródła i literatura
- Versluis, A., Uyttenbroek, E. Exactitudes. Oficjalne archiwum projektu.
- Exactitudes, wywiad dla i-D, sierpień 2005. Publikacja PDF.
- Re-Edition, nr 15, rozmowa z Arim Versluisem i Ellie Uyttenbroek. Wywiad.
- Tajfel, H., Billig, M. G., Bundy, R. P., Flament, C. (1971). Social categorization and intergroup behaviour. European Journal of Social Psychology, 1(2), 149–178. DOI.
- Brewer, M. B. (1991). The Social Self: On Being the Same and Different at the Same Time. Personality and Social Psychology Bulletin, 17(5), 475–482. DOI.
- Simmel, G. (1904/1957). Fashion. American Journal of Sociology, 62(6), 541–558. DOI.
- Berger, J., Heath, C. (2007). Where Consumers Diverge from Others: Identity Signaling and Product Domains. Journal of Consumer Research, 34(2), 121–134. DOI.
- Berger, J., Heath, C. (2008). Who Drives Divergence? Identity Signaling, Outgroup Dissimilarity, and the Abandonment of Cultural Tastes. Journal of Personality and Social Psychology, 95(3), 593–607. DOI.
- Goldstone, R. L. (1994). Influences of Categorization on Perceptual Discrimination. Journal of Experimental Psychology: General, 123(2), 178–200. DOI.
- Hugenberg, K., Young, S. G., Bernstein, M. J., Sacco, D. F. (2010). The Categorization-Individuation Model: An Integrative Account of the Other-Race Recognition Deficit. Psychological Review, 117(4), 1168–1187. DOI.
- Roach-Higgins, M. E., Eicher, J. B. (1992). Dress and Identity. Clothing and Textiles Research Journal, 10(4), 1–8. DOI.
- Goffman, E. (1959). The Presentation of Self in Everyday Life. Doubleday.
Polskie przekłady cytatów są autorskie. Przywołane badania stanowią kontekst interpretacyjny; fotografie Exactitudes nie są wynikami badań eksperymentalnych.
ANALIZA KOLORYSTYCZNA ARSENIC
Poznaj kolor własnego fenotypu
Od ponad piętnastu lat zajmuję się analizą kolorystyczną człowieka. W swojej pracy łączę obserwację fenotypu z wiedzą o biologii pigmentacji, właściwościach barw i mechanizmach ich postrzegania. Analiza pozwala poznać indywidualne relacje barwne i wykorzystać tę wiedzę podczas komponowania garderoby, wybierania ubrań oraz świadomego budowania własnego wizerunku.
Jeżeli chcesz przyjrzeć się swoim kolorom i dowiedzieć się, jak pracować z nimi w praktyce, zapraszam Cię do zapoznania się z ofertą analizy kolorystycznej ARSENIC. Spotkania stacjonarne prowadzę w Warszawie, Krakowie i Wrocławiu. Dostępna jest również analiza online.
Jeżeli zajmujesz się analizą kolorystyczną zawodowo
Prowadzę również dwudniowe szkolenie „Biologiczne i fizyczne podstawy analizy kolorystycznej człowieka”, podczas którego szczegółowo omawiamy zagadnienia pigmentacji, kolorymetrii, percepcji i metodologii analizy. Pracujemy z rzeczywistymi fenotypami, uczymy się formułować i weryfikować hipotezy oraz rozmawiamy o ograniczeniach stosowanych metod. Informacje o dostępnych terminach i zasadach uczestnictwa znajdziesz w ofercie ARSENIC.
Więcej publikacji o kolorze, percepcji, biologii człowieka i zagadnieniach, które warto poznawać.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz