Jak wiele kolorów może mieć człowiek?
ARSENIC · Biologia · fizyka · percepcja
Czy każda barwa musi należeć do jakiegoś typu kolorystycznego?
Ludzka kolorystyka jest niezwykle różnorodna. Wystarczy przyjrzeć się ludziom pochodzącym z różnych regionów świata, aby dostrzec, jak szeroki zakres barw, jasności i nasycenia mogą przyjmować nasza skóra, włosy i tęczówki. Od niemal białych włosów po głęboką czerń, od bardzo jasnej skóry, przez rozmaite odcienie różu, beżu, ochry i brązu, po skórę o wysokim stopniu pigmentacji. Tęczówki mogą sprawiać wrażenie błękitnych, szarych, zielonkawych, bursztynowych, brązowych, a nawet niemal czarnych. Każda z tych barw wykazuje własną zmienność, a ich wzajemne kombinacje tworzą ogromne bogactwo ludzkich fenotypów.
Zmienność ta nie jest jednak nieograniczona. Wszystkie obserwowane u człowieka barwy powstają w obrębie określonego układu biologicznego, z wykorzystaniem występujących w naszym gatunku pigmentów, struktur tkankowych i mechanizmów oddziaływania światła z materią. Nawet najbardziej niezwykła kolorystyka człowieka pozostaje rezultatem tych samych podstawowych procesów fizjologicznych.
Oznacza to, że przestrzeń barw występujących naturalnie u człowieka, choć bardzo rozległa i wewnętrznie zróżnicowana, zajmuje jedynie część znacznie większej przestrzeni barw, które jesteśmy zdolni zobaczyć. Ograniczenie to skłania również do zastanowienia się nad relacjami między kolorystyką człowieka a barwami jego otoczenia, w szczególności ubrań.
Humanæ. Różnorodność, którą można zobaczyć
Znakomitą ilustracją bogactwa ludzkiej kolorystyki jest projekt fotograficzny Humanæ, realizowany od 2012 roku przez brazylijską artystkę Angélicę Dass. Na każdym portrecie fotografowana osoba przedstawiona jest na tle odpowiadającym barwie jej skóry, dobranej na podstawie próbki pobranej z fotografii i odniesionej do wzornika Pantone. Artystka wykorzystuje próbkę obejmującą 11 × 11 pikseli z okolic nosa fotografowanej osoby, a następnie dobiera odpowiadający jej odcień tła.
Powstała w ten sposób imponująca kolekcja ponad czterech i pół tysiąca portretów ukazuje niezwykłą różnorodność ludzkich odcieni skóry oraz płynność przejść pomiędzy nimi. Zestawione obok siebie fotografie tworzą wielobarwną mozaikę, która pozwala dostrzec, jak dalece rzeczywista pigmentacja człowieka wykracza poza uproszczony język, którym zwykliśmy ją opisywać.
Projekt powstał jako artystyczna refleksja nad tożsamością, różnorodnością i umownością rasowych określeń koloru skóry. Angélica Dass wykorzystuje wzornik Pantone jako narzędzie podważające przyzwyczajenie do przypisywania ludziom kilku ogólnych nazw kolorystycznych. W jej fotografiach każdy człowiek otrzymuje własne tło barwne, a pozornie oczywiste kategorie ustępują miejsca ogromnej liczbie indywidualnych odcieni.
Dla naszych rozważań projekt ten ma szczególną wartość ilustracyjną. Pokazuje bowiem, jak rozległy jest zakres barw reprezentowanych przez jeden gatunek, nawet jeśli ograniczymy obserwację wyłącznie do skóry. Humanæ nie jest oczywiście standaryzowanym badaniem kolorymetrycznym ani próbą wyznaczenia biologicznych granic pigmentacji. Barwa pobrana z fotografii zależy również od warunków jej wykonania, rejestracji obrazu i sposobu jego przetwarzania.
Pozwala jednak zobaczyć to, co w opisach liczbowych łatwo przeoczyć: ogromną, ciągłą zmienność barwną człowieka. I stanowi znakomite wprowadzenie do pytania, które możemy już postawić na gruncie biologii i fizyki: skoro różnorodność ta jest tak wielka, to jakie mechanizmy wyznaczają jej granice?
Projekt Humanæ nie pojawia się na moim blogu po raz pierwszy. W czerwcu 2025 roku poświęciłam mu osobny artykuł „Humanæ – projekt, który rozbraja kolor skóry”, przyglądając się zarówno jego założeniom artystycznym, jak i znaczeniu dla naszego sposobu myślenia o ludzkiej pigmentacji. Warto do niego wrócić, ponieważ prezentowane przez Dass portrety stanowią doskonały punkt wyjścia do rozważań o biologicznej różnorodności barw człowieka, które rozwijam w niniejszym tekście.
Biologia wyznacza możliwości
Za pigmentację ludzkiej skóry i włosów odpowiadają przede wszystkim melaniny: eumelaniny i feomelaniny. Pierwsze związane są z pigmentacją ciemnobrązową i czarną, drugie wnoszą komponenty żółtawe i czerwonawe. Ich ilość, proporcje, rozmieszczenie i sposób organizacji w tkankach wpływają na obserwowaną kolorystykę.
Barwa człowieka jest jednak czymś znacznie bardziej złożonym niż suma występujących w jego organizmie pigmentów. W skórze istotną rolę odgrywa hemoglobina, której właściwości absorpcyjne wpływają na charakterystykę światła opuszczającego tkankę. Znaczenie mają grubość naskórka, budowa skóry właściwej, zawartość wody, rozmieszczenie naczyń krwionośnych oraz sposób rozpraszania światła w strukturach tkanki.
Włos jest włóknem keratynowym, którego wygląd zależy nie tylko od zawartości melanin, lecz także od średnicy, budowy wewnętrznej, charakterystyki powierzchni i sposobu oddziaływania ze światłem. Dlatego włosy pozbawione pigmentu nadal mają określone właściwości optyczne, wynikające z samej struktury materiału biologicznego.
Jeszcze bardziej interesująca jest tęczówka, ponieważ jej widoczna barwa w znacznej mierze zależy od rozpraszania i pochłaniania światła w poszczególnych warstwach tkanki. Błękitna tęczówka nie zawiera niebieskiego pigmentu, podobnie jak zielonkawe zabarwienie nie wymaga obecności odrębnej zielonej melaniny. Obserwowana barwa powstaje w wyniku interakcji światła z tkanką o określonej zawartości i rozmieszczeniu pigmentu oraz określonej strukturze.
Wszystkie te mechanizmy pozwalają człowiekowi przyjmować niezwykle szeroki zakres barw, ale jednocześnie ograniczają ich możliwe właściwości. Nasza zdrowa skóra nie przyjmuje naturalnie intensywnie cyjanowej barwy, włosy nie wyrastają w kolorze fluorescencyjnej magenty, a tęczówki nie osiągają chromatyczności charakterystycznej dla niektórych syntetycznych barwników. Biologiczny repertuar ludzkich barw ma zatem określony zakres, nawet jeśli liczba możliwych kombinacji fenotypowych jest ogromna i nie daje się sprowadzić do niewielkiego katalogu kategorii.
Jak złożone mogą być zależności między genetyką pigmentacji a obserwowaną kolorystyką, pokazywałam również w artykule „Blondyni z Wysp Salomona”. Opisywany tam wariant genu TYRP1, związany z występowaniem jasnych włosów w populacjach melanezyjskich, pozwala przyjrzeć się szczególnie interesującemu przypadkowi: jasność włosów może znacznie odbiegać od jasności skóry i pozostałych elementów fenotypu. To kolejny argument za rozpatrywaniem ludzkiej kolorystyki jako układu powiązanych, lecz niejednakowych właściwości barwnych.
Czy granice ludzkiej kolorystyki można zmierzyć?
Kolorymetria pozwala opisywać barwy za pomocą wartości liczbowych, dzięki czemu możliwe staje się porównywanie ich właściwości niezależnie od potocznych nazw kolorów.
Jednym z podstawowych narzędzi jest przestrzeń CIELAB, opracowana przez Międzynarodową Komisję Oświetleniową (CIE). W jej obrębie barwę opisują trzy współrzędne: L*, odpowiadająca jasności, a*, określająca położenie na osi zielono-czerwonej, oraz b*, opisująca oś niebiesko-żółtą. Z wartości a* i b* możemy wyznaczyć chromę C*, opisującą odległość barwy od osi neutralnej, oraz kąt tonu h°.
Dzięki temu możemy określić nie tylko, czy dana powierzchnia jest jasna lub ciemna, lecz także, w jakim kierunku chromatycznym jest przesunięta i jak daleko znajduje się od neutralnej szarości o tej samej jasności. Oczywiście CIELAB nie opisuje wszystkich właściwości optycznych materiału. Nie informuje bezpośrednio o strukturze widma odbicia, połysku, przezierności czy przestrzennym rozkładzie światła. Pozwala jednak w określonych warunkach obserwacji porównywać barwy za pomocą wspólnego układu współrzędnych.
W 2025 roku CIE opublikowała raport techniczny CIE 256:2025 „Measurement of Human Skin Colour”, poświęcony standaryzacji pomiarów barwy ludzkiej skóry. Towarzysząca mu baza zawiera ponad 10 tysięcy zestawów pomiarów spektralnych, zebranych przy użyciu różnych urządzeń, w różnych populacjach i na różnych obszarach ciała.
To szczególnie wartościowy materiał, ponieważ pozwala przyjrzeć się rzeczywistej zmienności barwy skóry, a jednocześnie zwraca uwagę na ograniczenia samej procedury pomiarowej. Skóra jest przecież materiałem biologicznym o złożonej budowie i jej wynik kolorymetryczny może zależeć między innymi od geometrii pomiaru, miejsca na ciele czy warunków oświetlenia. Co jednak najciekawsze, pomiary ludzkiej skóry nie rozkładają się w przestrzeni CIELAB przypadkowo.
Charakterystyczny obszar barw ludzkiej skóry
W literaturze kolorymetrycznej opisano zjawisko określane jako skin color banana. Nazwa odnosi się do charakterystycznego, zakrzywionego obszaru zajmowanego przez pomiary barwy ludzkiej skóry, widocznego szczególnie w rzucie przestrzeni CIELAB na płaszczyznę L*–b*.
Kształt ten nie jest przypadkowym rezultatem sposobu przedstawienia danych. Wynika z fizycznych właściwości skóry i ograniczonego zakresu parametrów biologicznych, które wpływają na jej wygląd.
W czerwcu 2026 roku Maysoon Harunani i współautorzy opublikowali preprint pracy „The optical origin of the human skin color ‘banana’ in CIELAB space”. Badacze wykorzystali modele transportu światła przez warstwy skóry, uwzględniające fizjologiczne zakresy zawartości melaniny i krwi. Następnie obliczyli odpowiadające im widma odbicia oraz współrzędne CIELAB.
Okazało się, że zmienność tych parametrów pozwala odtworzyć charakterystyczny rozkład barw skóry obserwowany w rzeczywistych pomiarach. Co więcej, zmiany zawartości melaniny i krwi powodowały odmienne przesunięcia współrzędnych barwnych. Wraz ze wzrostem pigmentacji melaninowej wpływ zmian ukrwienia na obserwowaną barwę stawał się mniej widoczny.
Badanie to pozostaje na etapie preprintu, ale jego znaczenie dla rozumienia ludzkiej kolorystyki jest bardzo interesujące. Pokazuje bowiem, że obszar zajmowany przez barwy skóry w przestrzeni kolorymetrycznej można wyjaśniać właściwościami optycznymi i fizjologicznymi ludzkich tkanek.
Oczywiście taki model nie wyznacza absolutnych granic wszystkich możliwych barw ludzkiej skóry w każdej sytuacji. Opiera się na określonych założeniach dotyczących fizjologii, geometrii oświetlenia i warunków pomiaru. Pozwala jednak lepiej zrozumieć, dlaczego zmienność barwna skóry przyjmuje charakterystyczny, ograniczony rozkład.
Od barwy skóry do całego fenotypu
Skóra stanowi tylko jeden z elementów ludzkiej kolorystyki. Aby opisać fenotyp, należałoby uwzględnić również barwy włosów i tęczówek, a także wzajemne relacje między nimi.
W 2016 roku Heather L. Norton i współautorzy opublikowali badanie „Quantitative assessment of skin, hair, and iris variation in a diverse sample of individuals and associated genetic variation”. Przeanalizowano w nim pigmentację 1450 osób z pięciu zróżnicowanych grup populacyjnych. Do charakterystyki skóry wykorzystano indeks melaniny, natomiast włosy i tęczówki opisywano za pomocą współrzędnych CIELAB, przy czym tęczówki analizowano w części badanej próby.
Badanie pokazało wartość ilościowego opisu zmienności pigmentacji zamiast ograniczania jej do nazwanych kategorii. Rzeczywista różnorodność ludzkich cech barwnych ma charakter stopniowy i nie wymaga dzielenia jej na niewielką liczbę naturalnie odgraniczonych grup.
Możemy zatem wyobrazić sobie model, w którym każdy fenotyp reprezentowany byłby przez zestaw pomiarów skóry, włosów i tęczówek. Nie byłby to pojedynczy punkt na wykresie CIELAB, lecz wielowymiarowy opis kilku powiązanych ze sobą właściwości barwnych. Co więcej, nie każda matematycznie możliwa kombinacja tych właściwości musi występować w rzeczywistości. Pigmentacja skóry, włosów i tęczówek pozostaje częściowo powiązana biologicznie, choć sposób jej regulacji i ekspresji różni się między tkankami.
Takie podejście mogłoby pozwolić na opracowanie przestrzeni ludzkiej zmienności fenotypowej, obejmującej nie tylko zakresy pojedynczych barw, ale również częstość występowania określonych kombinacji i zależności między nimi. Nie potrzebujemy do tego sztywnych kategorii. Możemy badać ciągłe rozkłady właściwości barwnych i próbować określić ich biologiczne granice.
Najjaśniejszy człowiek nie jest najjaśniejszą możliwą barwą
Jednym z najbardziej interesujących przykładów ograniczeń ludzkiej kolorystyki jest albinizm oczno-skórny, szczególnie jego postać OCA1A, w której synteza melaniny jest w klasycznym wariancie nieobecna.
Człowiek o niemal białych włosach, bardzo jasnej skórze i słabo pigmentowanych tęczówkach reprezentuje jeden ze skrajnych wariantów jasności występujących w naszym gatunku. Nie oznacza to jednak, że ludzkie tkanki stają się optycznym odpowiednikiem idealnie białej powierzchni.
Skóra nadal pozostaje wielowarstwową, ukrwioną tkanką, w której światło ulega pochłanianiu i rozpraszaniu. Włosy nadal składają się z keratyny, a ich wewnętrzna budowa i powierzchnia wpływają na sposób odbicia światła. Bardzo jasne tęczówki nadal mają określoną strukturę optyczną, a niedostateczna pigmentacja może powodować przeświecanie głębiej położonych tkanek. W rezultacie nawet skrajnie jasna kolorystyka człowieka jest jasnością ukształtowaną przez jego biologię.
Mówiąc o osobie z albinizmem jako o człowieku skrajnie jasnym, odnosimy tę cechę do zakresu zmienności ludzkiego gatunku. Nie oznacza to, że jej skóra, włosy i tęczówki osiągają maksymalną możliwą jasność w szerszej przestrzeni barw.
Możemy przecież wskazać powierzchnie o wyższych wartościach jasności kolorymetrycznej niż bardzo jasna ludzka skóra. Niektóre białe tkaniny, papiery czy materiały wykorzystujące rozjaśniacze optyczne mogą w określonych warunkach wyglądać znacznie jaśniej od naturalnych tkanek człowieka. Porównując wartości L* w CIELAB, musimy jednak posługiwać się wspólnymi warunkami odniesienia: jasność kolorymetryczna nie jest bezwzględną miarą ilości światła.
Wyobraźmy sobie osobę o jednym z najjaśniejszych możliwych ludzkich fenotypów, ubraną w koszulę z optycznie białej tkaniny. W potocznym rozumieniu zestawienie powinno wydawać się oczywiste: bardzo jasny człowiek i bardzo jasne ubranie. Jednak tkanina może być wyraźnie jaśniejsza niż naturalna kolorystyka tej osoby. Zamiast podobieństwa jasności otrzymamy większy kontrast, niż moglibyśmy oczekiwać, kierując się samym określeniem „bardzo jasny”.
Możemy zatem przewidywać, że w pewnych przypadkach biel o nieco niższej jasności będzie tworzyła z takim fenotypem bardziej harmonijną relację niż biel optyczna. Odpowiedni zakres jasności ubrania nie musi sięgać najwyższych wartości, jakie jesteśmy w stanie uzyskać technologicznie, nawet wtedy, gdy mamy do czynienia z jednym z najjaśniejszych wariantów ludzkiej kolorystyki.
Właśnie na tym polega znaczenie biologicznych granic fenotypu. Skrajność w obrębie ludzkiej zmienności nie musi pokrywać się ze skrajnością w obrębie całej przestrzeni barw dostępnych naszej percepcji. A przecież do tej pory rozważaliśmy tylko jeden atrybut barwy.
O tym, dlaczego podobnie postrzegane jasności nie muszą oznaczać tych samych właściwości barwnych, pisałam szerzej w artykule „Jasność nie jest tym, czym się wydaje — luminancja, nasycenie i percepcja barwy”. Rozróżnienie między luminancją, jasnością postrzeganą a pozostałymi atrybutami koloru pomaga zrozumieć, dlaczego określenia takie jak „bardzo jasny” wymagają odpowiedniego kontekstu i nie wystarczają do opisania całej relacji barwnej.
Jasność to dopiero początek
Barwa nie jest określona wyłącznie przez jasność. Równie ważne pozostają jej ton oraz chroma, którą w praktycznym opisie kolorystyki często odnosimy do postrzeganego nasycenia. Możemy wskazać dwie barwy o bardzo podobnej jasności, z których jedna będzie delikatna i zbliżona do neutralnej, a druga intensywna, jaskrawa i silnie chromatyczna.
Doskonałym przykładem są kolory określane potocznie jako neonowe. Nie wszystkie osiągają szczególnie wysoką wartość L*, ale wiele z nich łączy wrażenie dużej świetlistości z bardzo wysoką chromatycznością. W przypadku materiałów fluorescencyjnych dochodzi do tego szczególny mechanizm optyczny: część pochłoniętego promieniowania zostaje ponownie wyemitowana w innym zakresie widma.
Wróćmy do naszego przykładu bardzo jasnego fenotypu albinotycznego. Jeżeli opisujemy go wyłącznie jako jasny, moglibyśmy uznać, że jaskrawa limonka, intensywny róż czy fluorescencyjny żółty powinny dobrze współdziałać z jego kolorystyką, ponieważ również sprawiają wrażenie bardzo jasnych.
Tymczasem ich chroma może być niezwykle wysoka, podczas gdy kolorystyka włosów i innych słabo pigmentowanych tkanek pozostaje znacznie bliższa neutralności. Otrzymujemy wówczas silny kontrast nasycenia, którego nie przewidzielibyśmy, biorąc pod uwagę wyłącznie jasność. Nie wystarczy więc stwierdzić, że człowiek jest jasny, aby automatycznie uznać za odpowiednie wszystkie jasne kolory. Musimy jeszcze określić, w jakim zakresie chromatyczności jego kolorystyka znajduje odpowiednie relacje z barwami ubioru.
Warto przy okazji wyjaśnić ważną różnicę. Skóra osoby z albinizmem może być zaróżowiona wskutek obecności hemoglobiny, co oczywiście wpływa na jej rzeczywistą barwę i pomiary kolorymetryczne. Jednak w praktycznej analizie kolorystycznej nie każdą obserwowaną składową traktujemy jako równie przydatną do przewidywania relacji z ubraniem. Wpływ ukrwienia może zmieniać się pod wpływem temperatury, emocji, wysiłku czy stanu fizjologicznego. Dlatego przy rozpoznawaniu charakterystycznych właściwości fenotypu szczególnie interesują nas cechy względnie trwałe, a nie chwilowe zaczerwienienie skóry. Hemoglobina pozostaje niezbędnym elementem fizycznego opisu jej barwy, lecz nie musi mieć takiej samej wagi w praktycznej interpretacji kolorystycznej jak stabilniejsze właściwości pigmentacyjne i strukturalne.
Z każdym kolorem mogą być co najmniej trzy problemy
Podczas analiz kolorystycznych bardzo często powtarzam swoim klientom, że z każdym kolorem mogą być co najmniej trzy problemy, ponieważ rozpatrujemy trzy atrybuty barwy.
Kolor może mieć odpowiednią jasność, ale niewłaściwe nasycenie. Może mieć odpowiednią jasność i nasycenie, ale jego ton będzie tworzył relację inną od zamierzonej. Może też wykazywać odpowiedni ton i chromę, lecz okazać się zbyt jasny albo zbyt ciemny w odniesieniu do kolorystyki człowieka.
Rozpoznawanie tych właściwości nie wymaga przypisywania człowieka do określonej kategorii typologicznej. Możemy opisać fenotyp pod względem dominujących zakresów jasności, chromy i tonu, a następnie wykorzystywać ten opis do przewidywania relacji z barwami ubrań.
Jeżeli ktoś ma bardzo ciemne włosy i tęczówki, możemy zasadnie przypuszczać, że ciemniejsze kolory znajdą wyraźne odniesienie w jego naturalnej kolorystyce. Bardzo jasna tkanina wprowadzi natomiast większy kontrast jasności. Analogicznie, jeżeli kolorystyka człowieka jest delikatna i mało chromatyczna, możemy przewidywać, że barwy o umiarkowanej chromie będą tworzyć z nią innego rodzaju relacje niż powierzchnie o ekstremalnym nasyceniu.
Takie przewidywanie wynika ze znajomości właściwości barw i zasad ich wzajemnego oddziaływania percepcyjnego. Nie wymaga znajomości kategorii stosowanych w sezonowej analizie kolorystycznej ani wcześniejszego przyporządkowania człowieka do którejkolwiek z nich.
Jeżeli potrafimy rozpoznać i opisać jasność, chromę oraz ton barwy, dysponujemy informacjami pozwalającymi przewidywać charakter jej relacji z innymi barwami. Zasada ta pozostaje taka sama niezależnie od tego, czy analizujemy kolorystykę człowieka, zestawienie tkanin, kompozycję malarską czy projekt graficzny. Podobieństwo i kontrast poszczególnych atrybutów można rozpatrywać bez konieczności odwoływania się do jakiejkolwiek typologii.
Kategorie sezonowe stanowią jeden z przyjętych sposobów porządkowania ludzkiej kolorystyki i przypisywanych jej palet, ale nie są źródłem prawidłowości, na których opiera się przewidywanie relacji barwnych. Prawidłowości te wynikają z właściwości światła, sposobu jego oddziaływania z materią oraz mechanizmów ludzkiego widzenia. Istniały i były przedmiotem obserwacji oraz badań niezależnie od powstania współczesnych systemów sezonowej analizy kolorystycznej.
Zrozumienie tych zależności pozwala pracować bezpośrednio na właściwościach konkretnego fenotypu, z uwzględnieniem jego indywidualnej zmienności, zamiast posługiwać się charakterystyką przypisaną wcześniej zdefiniowanej kategorii. Właśnie w tym sensie analiza kolorystyczna jest zastosowaniem wiedzy o barwie i jej percepcji do opisu człowieka oraz przewidywania relacji między jego kolorystyką a barwami otoczenia.
O naukowych podstawach takiego przewidywania pisałam szerzej w artykule „Harmonia barw nie jest moim pomysłem. Krótka historia naukowego myślenia o kolorze”. Znajomość prawidłowości rządzących barwą pozwala korzystać z dorobku fizyki i nauk o percepcji niezależnie od współczesnych sposobów klasyfikowania ludzkiej kolorystyki.
Podobieństwo tonu, jasności i chromy może sprzyjać harmonii, ponieważ pozwala budować kompozycje o określonej spójności. Kontrast może pełnić odmienną funkcję, wprowadzać wyrazistość, hierarchię i napięcie wizualne. Badania nad percepcją harmonii potwierdzają znaczenie podobieństwa barw. Karen Schloss i Stephen Palmer w pracy „Aesthetic response to color combinations: preference, harmony, and similarity” wykazali, że oceny harmonii par kolorystycznych wzrastały wraz z podobieństwem ich tonów. Jednocześnie badacze odróżnili harmonię zestawienia od preferencji dotyczącej samej kompozycji.
Możemy więc świadomie wybierać kontrastowe zestawienia, choć nie będą one tworzyć takiego samego rodzaju harmonii jak barwy o zbliżonych właściwościach. Praktyczna analiza kolorystyczna opiera się na umiejętności przewidywania takich relacji. Opisując atrybuty barwne człowieka, próbujemy określić, jakie właściwości ubrań mogą wspierać jego naturalną kolorystykę i jakie efekty powstaną, gdy zastosujemy barwy od niej odległe.
Kolor człowieka zawsze spotyka się z innymi kolorami
Na tym jednak analiza relacji barwnych się nie kończy, ponieważ ubranie rzadko jest pojedynczą, jednolitą powierzchnią występującą w izolacji. Kolor bluzki sąsiaduje z barwą spodni, płaszcza, dodatków i wzorów. Każdy z tych elementów wprowadza kolejne zależności jasności, chromy i tonu. Zmieniają się proporcje powierzchni, wielkość kontrastów i sposób organizacji całej kompozycji.
Możemy więc znaleźć barwę, która rozpatrywana samodzielnie wykazuje właściwości sprzyjające harmonijnemu zestawieniu z danym fenotypem, a następnie umieścić ją w kompozycji, która istotnie zmieni jej odbiór.
Wzorzysta tkanina jest szczególnie dobrym przykładem takiego zjawiska. Nawet gdy poszczególne kolory pozostają niezmienione, zmiana ich proporcji, sąsiedztwa i wielkości powierzchni może prowadzić do zupełnie innego efektu wizualnego. Kompozycja zdominowana przez jeden kolor będzie oddziaływać inaczej niż kompozycja, w której ten sam kolor występuje jedynie jako niewielki akcent.
Dlatego znajomość właściwości pojedynczej barwy jest punktem wyjścia do rozumienia relacji kolorystycznych, ale pełna analiza kompozycji wymaga uwzględnienia całego układu.
Zagadnienie to rozwijałam również w artykule „Człowiek jest pejzażem kontrastów. O kolorze, fenotypie i percepcji”, w którym przyglądałam się temu, jak zmiana barwy znajdującej się w sąsiedztwie twarzy wpływa na postrzeganie jej niezmienionych właściwości. To ważne przypomnienie, że odbiór kolorystyki człowieka jest związany nie tylko z właściwościami poszczególnych powierzchni, lecz również z organizacją całego pola widzenia.
Zasadnicze znaczenie ma fakt, że barwa ubrania nie musi naturalnie występować na człowieku, aby tworzyć z jego kolorystyką harmonijną relację. Zielony, błękitny, fioletowy czy cyjanowy materiał może znaleźć odpowiednie miejsce w kompozycji z ludzkim fenotypem, mimo że jego barwa nie ma bezpośredniego odpowiednika w pigmentacji skóry ani włosów.
Podobieństwo może dotyczyć określonych atrybutów, a niekoniecznie samego tonu. Możemy zachować zbliżoną jasność i chromę, wprowadzając jednocześnie odmienny ton barwy. Możemy też budować świadome kontrasty, wykorzystując różnice między poszczególnymi właściwościami kolorystycznymi.
Rozpoznanie właściwości fenotypu daje nam zatem podstawę do przewidywania relacji, ale nie wymaga narzucania gotowych kompozycji ubraniowych. O tym, gdzie przebiega granica między analizą kolorystyczną a stylizacją, pisałam w tekście „Dlaczego nie mówię klientkom, jak mają się ubierać? Analiza kolorystyczna nie jest stylizacją”. Wiedza o barwach pozwala świadomie projektować własne zestawienia, bez konieczności zastępowania indywidualnych decyzji gotowymi instrukcjami.
Przestrzeń barw, które mogą tworzyć harmonijne relacje z człowiekiem, jest zatem znacznie szersza niż przestrzeń barw naturalnie występujących w ludzkim organizmie. Pozostaje jednak pytanie o granice tej pierwszej przestrzeni.
Czy każda barwa musi należeć do jakiegoś typu kolorystycznego?
Współczesna technologia pozwala nam wytwarzać barwy, których właściwości daleko wykraczają poza naturalną zmienność ludzkiej pigmentacji. Możemy tworzyć materiały o ekstremalnej chromie, bardzo wysokiej jasności, szczególnych charakterystykach widmowych, a także powierzchnie fluorescencyjne, których wygląd zależy od dodatkowych procesów emisji światła.
Czy wszystkie te barwy muszą znajdować swoje odpowiedniki w harmonijnych relacjach z ludzkimi fenotypami?
Samo istnienie danej barwy w przestrzeni widzialnej nie oznacza jeszcze, że jej właściwości będą sprzyjały harmonii z którąkolwiek z naturalnie występujących ludzkich kolorystyk. Jednocześnie biologiczny zakres barw człowieka nie wyznacza automatycznie zewnętrznej granicy wszystkich możliwych harmonijnych zestawień. Relacje barwne są bowiem odrębnym zagadnieniem percepcyjnym.
Możemy jednak postawić hipotezę, że skoro przestrzeń ludzkich fenotypów jest biologicznie ograniczona, to również zakres barw tworzących z nimi określone, oparte na podobieństwie atrybutów relacje będzie miał swoje granice. Dotyczyć to może szczególnie barw o właściwościach skrajnie odległych od zakresów reprezentowanych przez ludzkie tkanki.
Odpowiedź na pytanie, czy istnieją barwy, które nie tworzą korzystnych relacji z żadnym naturalnie występującym fenotypem, wymagałaby osobnego programu badawczego. Należałoby najpierw opracować możliwie pełny opis ludzkiej zmienności kolorystycznej, a następnie sprawdzić, jak oceny harmonii zmieniają się wraz ze wzrostem różnic pomiędzy atrybutami fenotypu i barw odzieży.
Takie badanie mogłoby wykorzystywać pomiary kolorymetryczne rzeczywistych fenotypów, kontrolowane zestawy barw oraz oceny obserwatorów. Pozwoliłoby nie tylko sprawdzać trafność przewidywań, ale również badać, czy pewne obszary przestrzeni barw pozostają systematycznie mniej harmonijne w zestawieniu z ludzką kolorystyką.
Już samo postawienie tego pytania zwraca uwagę na różnicę między sposobem porządkowania barw dla celów praktycznych a opisem relacji wynikających z właściwości człowieka. Przyporządkowanie wszystkich możliwych kolorów do określonych palet jest sposobem organizowania zbioru barw. Nie wynika jednak automatycznie z biologii ludzkiej pigmentacji, że każda barwa musi mieć swoje szczególne miejsce w relacji z którymś z ludzkich fenotypów.
Być może właśnie tutaj kryje się jedno z ciekawszych zagadnień dla przyszłych badań nad kolorystyką człowieka: próba określenia nie tylko tego, jakie barwy reprezentujemy jako gatunek, lecz również tego, jak daleko poza ich naturalny zakres mogą sięgać harmonijne relacje z barwami naszego otoczenia.
Granice ludzkiego koloru
Ludzka kolorystyka jest zjawiskiem biologicznym, fizycznym i percepcyjnym jednocześnie. Jej różnorodność powstaje w wyniku złożonych zależności między pigmentacją, budową tkanek i oddziaływaniem światła. Możemy opisywać ją za pomocą współczesnych metod kolorymetrycznych, badać rozkłady jej właściwości i coraz dokładniej poznawać mechanizmy, które odpowiadają za obserwowane barwy.
Nie oznacza to jednak, że człowiek może reprezentować dowolną barwę. Nawet skrajne warianty ludzkiej kolorystyki pozostają ograniczone właściwościami naszego organizmu. Najjaśniejszy człowiek nie jest najjaśniejszą możliwą barwą, podobnie jak najbardziej chromatyczne naturalne cechy fenotypu nie muszą odpowiadać najwyższym wartościom chromy, jakie potrafimy uzyskać w materiałach.
Z tej perspektywy analiza kolorystyczna staje się próbą rozpoznawania i przewidywania relacji między biologicznie uwarunkowaną przestrzenią barw człowieka a znacznie szerszą przestrzenią barw otaczającego go świata.
Możemy wykorzystywać podobieństwo jasności, chromy i tonu, badać kontrasty, uwzględniać właściwości optyczne materiałów oraz sposób organizacji całej kompozycji. Możemy również stawiać pytania o granice tych relacji, nie zakładając z góry, że każda możliwa barwa musi tworzyć harmonijne zestawienie z którymś z ludzkich fenotypów.
Być może najciekawsze nie jest więc pytanie o to, ile kolorów można przypisać człowiekowi, ale jak dalece jego biologicznie uwarunkowana kolorystyka pozwala nam przewidywać relacje z barwami, które sam potrafi wytworzyć. Ponieważ przestrzeń barw widzialnych jest znacznie większa niż przestrzeń barw, które może reprezentować ludzki organizm. A rozumienie tej różnicy może być jednym z najważniejszych punktów wyjścia do dalszego badania kolorystyki człowieka.
Literatura i źródła
- Angélica Dass, Humanæ, projekt fotograficzny realizowany od 2012 roku. Strona projektu.
- CIE (2025), Measurement of Human Skin Colour, CIE 256:2025. DOI: 10.25039/TR.256.2025. Raport CIE.
- CIE (2025), Human Skin Colour Database. DOI: 10.25039/TR.256.2025.DS1. Baza danych.
- Harunani M. i in. (2026), The optical origin of the human skin color ‘banana’ in CIELAB space, bioRxiv, preprint. DOI: 10.64898/2026.06.16.732713. Publikacja.
- Norton H. L. i in. (2016), Quantitative assessment of skin, hair, and iris variation in a diverse sample of individuals and associated genetic variation, American Journal of Physical Anthropology, 160(4), 570–581. DOI: 10.1002/ajpa.22861. Publikacja.
- Schloss K. B., Palmer S. E. (2011), Aesthetic response to color combinations: preference, harmony, and similarity, Attention, Perception, & Psychophysics, 73, 551–571. DOI: 10.3758/s13414-010-0027-0. Publikacja.
- Clothing Aesthetics: Consistent Colour Choices to Match Fair and Tanned Skin Tones, i-Perception, 2021. DOI: 10.1177/20416695211053361. Publikacja.
- Oculocutaneous Albinism and Ocular Albinism Overview, GeneReviews. Opracowanie.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz