O problematycznej żółtozieleni, relacjach barwnych i granicach typologii
Pracując ostatnio nad wpisem poświęconym pewnej kurtce w żółtozieleni, złapałam się na tym, że rozważania dotyczące jednego, bardzo konkretnego koloru zaprowadziły mnie znacznie dalej, niż początkowo planowałam. Chciałam pokazać, w jaki sposób tę dość wymagającą barwę można wprowadzić do stylizacji dla niemal wszystkich fenotypów kolorystycznych. Tymczasem zaczęłam zastanawiać się nad czymś znacznie bardziej podstawowym: czym właściwie jest analiza kolorystyczna, do czego służy i dlaczego tak często przypisujemy jej funkcje, których wcale nie musi pełnić?
Od lat powtarzam, że analiza kolorystyczna jest kawałkiem wiedzy o świecie. Takiej samej jak matematyka, geografia, historia czy fizyka. Każda z tych dziedzin pozwala nam porządkować określony fragment rzeczywistości, dostrzegać zależności i lepiej rozumieć obserwowane zjawiska. Nie musimy przecież zajmować się nimi codziennie ani podporządkowywać im wszystkich swoich decyzji. Korzystamy z nich wtedy, kiedy okazują się przydatne, czasami nawet nie zastanawiając się nad tym, jak rozległa wiedza stoi za pozornie prostymi czynnościami.
W pewnym momencie przyszło mi do głowy zdanie, które wyjątkowo trafnie opisuje sens mojej pracy: analiza kolorystyczna jest narzędziem do przewidywania efektów.
Im dłużej się nad nim zastanawiam, tym bardziej doceniam jego precyzję. Każde słowo ma tutaj znaczenie, a za całością kryje się znacznie więcej wiedzy, niż mogłoby się początkowo wydawać.
Dlaczego chcemy przewidywać?
Sama zdolność przewidywania jest przecież jednym z najważniejszych powodów, dla których człowiek próbuje poznawać świat. Obserwujemy zjawiska, poszukujemy prawidłowości, formułujemy wyjaśnienia, a następnie wykorzystujemy je do przewidywania tego, co wydarzy się w określonych warunkach. Znajomość praw fizyki pozwala nam przewidywać zachowanie materii, wiedza o atmosferze pomaga prognozować pogodę, a znajomość geografii umożliwia ocenę trudności planowanej wędrówki. Matematyka dostarcza narzędzi do opisywania zależności, z których korzystamy również w sytuacjach zupełnie codziennych.
Wiedza pozwala nam wyjść poza pojedynczą obserwację. Rozumiejąc określoną zależność, możemy zastosować ją w kolejnych sytuacjach, także takich, z którymi wcześniej się nie zetknęliśmy.
W analizie kolorystycznej interesuje mnie dokładnie ta możliwość.
Jeżeli potrafię opisać kolorystykę człowieka, rozumiem właściwości barw i znam mechanizmy ich wzajemnego oddziaływania w percepcji wzrokowej, mogę formułować przewidywania dotyczące efektów konkretnych zestawień. Mogę zastanowić się, jak zmieni się postrzeganie barwy skóry w sąsiedztwie określonego koloru, jak wybrana jasność wpłynie na odbiór kontrastu twarzy albo w jakich warunkach pigmentacja tęczówek stanie się bardziej zauważalna. Mogę również wyjaśnić, dlaczego dwie tkaniny, które na pierwszy rzut oka wydają się podobne, w zestawieniu z tą samą osobą dają odmienne rezultaty.
Oczywiście każde takie przewidywanie ma swoje ograniczenia. Kolor, którego doświadczamy, jest wynikiem złożonego procesu, w którym uczestniczą światło, materia i układ wzrokowy. Znaczenie mają właściwości powierzchni, oświetlenie, otoczenie barwne, adaptacja wzrokowa oraz cechy samego obserwatora. Biologia pigmentacji człowieka stanowi część tego zagadnienia, podobnie jak fizyka światła, kolorymetria i psychofizjologia widzenia. Wszystkie te obszary spotykają się w chwili, w której próbujemy odpowiedzieć na pozornie proste pytanie: jaki efekt uzyskamy, zestawiając ze sobą określone kolory?
Co naprawdę mówi nam jeden kolor?
I właśnie tutaj wraca moja jaskrawa żółtozieleń.
Wyobraźmy sobie, że mamy do dyspozycji jedną, dość intensywną barwę. Możemy opisać jej odcień, jasność i nasycenie. Możemy określić jej położenie w przestrzeni barw i porównać ją z innymi próbkami. W tradycyjnie pojmowanej analizie kolorystycznej moglibyśmy również spróbować przyporządkować ją do określonej palety, a następnie uznać, że jest odpowiednia dla osób reprezentujących konkretny typ kolorystyczny.
Tyle że takie przyporządkowanie mówi nam stosunkowo niewiele o wszystkich możliwościach wykorzystania tej barwy.
Żółtozieleń nie pojawia się przecież w stylizacji w izolacji. Zajmuje określoną powierzchnię, sąsiaduje z innymi kolorami, znajduje się w pewnej odległości od twarzy, uczestniczy w kompozycji o konkretnych proporcjach i kontrastach. Może być dominującym elementem całego zestawienia albo drobnym akcentem. Możemy umieścić ją na dużej powierzchni swetra, wprowadzić do wzoru tkaniny, wykorzystać w dodatkach lub zestawić z barwami, które zmienią sposób jej postrzegania.
Właściwości samej żółtozieleni mogą pozostać niezmienione, podczas gdy jej rola w kompozycji oraz wywoływane przez nią wrażenia będą się znacząco różnić.
W przypadku fenotypu o delikatnych kontrastach i niewielkim nasyceniu duża powierzchnia jaskrawej żółtozieleni, szczególnie umieszczona blisko twarzy, może stać się elementem silnie dominującym. Możemy jednak ograniczyć jej udział w kompozycji, oddalić ją od twarzy, zmienić otoczenie barwne albo wprowadzić inne elementy, które wpłyną na rozkład uwagi wzrokowej. Przy fenotypie o większej wyrazistości kolorystycznej ta sama barwa może uczestniczyć w znacznie silniejszym układzie kontrastów, a jej obecność niekoniecznie będzie wymagała podobnych zabiegów.
W każdym z tych przypadków możemy pracować nad innym rezultatem. Czasami zależy nam na podkreśleniu kolorystyki człowieka, czasami na zachowaniu określonych proporcji między twarzą a ubraniem, a kiedy indziej na świadomym wprowadzeniu intensywnego akcentu, który przyciągnie uwagę i nada stylizacji charakter.
To właśnie mam na myśli, kiedy mówię, że kolor jest relacją. Jego parametry są niezwykle istotne, ponieważ opisują właściwości, z którymi pracujemy. Ostateczny efekt wizualny zależy jednak również od tego, w jakich relacjach dana barwa uczestniczy. Znajomość parametrów umożliwia nam świadome budowanie tych relacji, a rozumienie ich konsekwencji pozwala wyjść daleko poza gotowe zestawy kolorów.
Cztery fenotypy, cztery sposoby wykorzystania zieleni
Ta konkretna żółtozieleń nie jest kolorem idealnym dla żadnego z pokazanych fenotypów: w każdym przypadku przynajmniej jeden z jej parametrów — odcień, jasność lub nasycenie — wykracza poza zakres najlepiej odpowiadający charakterystyce danej kolorystyki. I właśnie dlatego jest tak dobrym materiałem do eksperymentu. Zamiast szukać fenotypu, do którego barwa miałaby „należeć”, można zastanowić się, jaką rolę pozwolimy jej odegrać w konkretnym zestawieniu.
Poniżej cztery stylizacje, w których wykorzystałam tę samą ideę zieleni, ale inaczej rozłożyłam proporcje, kontrasty i akcenty.
To nie są cztery dowody na to, że istnieje kolor uniwersalny. Są czterema przykładami tego, ile można zrobić, kiedy znamy właściwości barwy i rozumiemy relacje, w których uczestniczy. Zmieniając proporcje, sąsiedztwo i położenie koloru, zmieniamy również przewidywany efekt wizualny.
Oczywiście nie oznacza to, że każdy kolor będzie równie łatwy do wykorzystania przy każdym fenotypie ani że dowolne zestawienie pozwoli uzyskać dowolny rezultat. Właśnie dlatego potrzebujemy wiedzy o właściwościach barw, pigmentacji człowieka i mechanizmach widzenia. Dzięki niej możemy ocenić, które rozwiązania mają szansę przynieść oczekiwany efekt, jakie kompromisy będą konieczne i gdzie znajdują się granice naszych możliwości.
Co potrafi opisać typologia?
W tym miejscu bardzo wyraźnie widać również ograniczenia typologii kolorystycznych.
Przyporządkowanie człowieka do określonej kategorii może ułatwić porządkowanie informacji. Typologie są jednak modelami opisującymi rzeczywistość, a każdy model powstaje w wyniku przyjęcia określonych kryteriów i uproszczeń. Rzeczywista zmienność ludzkiej pigmentacji nie układa się w kilkanaście odrębnych, szczelnie zamkniętych zbiorów. Obserwujemy wiele konfiguracji cech, także takich, które trudno jednoznacznie umieścić w popularnych systemach.
Z tego powodu znacznie większe znaczenie przypisuję opisowi fenotypu niż samej nazwie typu. Interesują mnie rzeczywiste właściwości barwne człowieka, występujące między nimi zależności i to, jak mogą one uczestniczyć w kolejnych relacjach kolorystycznych. Nazwa kategorii może być przydatnym skrótem, ale nie zastąpi zrozumienia zjawisk, które próbujemy za jej pomocą opisać.
Myślę, że można to porównać do znajomości języka. Człowiek może nauczyć się pewnego zestawu poprawnych zdań i wykorzystywać je w określonych sytuacjach. Jeżeli jednak pozna gramatykę, znaczenie słów i zasady ich łączenia, zyskuje możliwość samodzielnego tworzenia niezliczonych wypowiedzi, również takich, których wcześniej nigdy nie słyszał.
Z kolorem dzieje się coś podobnego. Gotowa paleta dostarcza zbioru rozwiązań. Rozumienie relacji barwnych umożliwia tworzenie kolejnych, niekiedy znacznie bardziej złożonych i interesujących. Pozwala także świadomie eksperymentować, przewidywać konsekwencje zmian oraz wyciągać wnioski z uzyskanych rezultatów.
Hipoteza, obserwacja, korekta
I właśnie dlatego tak duże znaczenie ma dla mnie słowo „przewidywanie”.
W metodologii naukowej możliwość formułowania sprawdzalnych przewidywań jest jedną z podstawowych cech wartościowego wyjaśnienia. Jeżeli przyjęte założenia prowadzą nas do oczekiwania określonego rezultatu, możemy skonfrontować je z obserwacją. Kiedy wynik odbiega od przewidywania, otrzymujemy informację, która powinna skłonić nas do ponownego przyjrzenia się własnemu rozumowaniu. Być może niewłaściwie rozpoznaliśmy którąś z cech, pominęliśmy istotną zmienną albo posłużyliśmy się uproszczeniem, które w danym przypadku okazało się niewystarczające.
Ta gotowość do weryfikowania własnych przekonań ma ogromne znaczenie również w pracy analityczki kolorystycznej. Jeżeli potrafi ona jedynie przyporządkować człowieka do określonej kategorii i przedstawić zestaw przypisanych jej barw, trudno ustalić, na jakiej podstawie powstały konkretne rekomendacje. Znacznie więcej o jakości analizy dowiadujemy się wtedy, kiedy osoba ją przeprowadzająca potrafi opisać zaobserwowane właściwości fenotypu, wyjaśnić rozpoznane zależności i uzasadnić spodziewane konsekwencje zastosowania określonych kolorów.
Sama wieloletnia praktyka, przynależność do określonej szkoły czy znajomość rozbudowanego systemu klasyfikacyjnego nie zwalniają z obowiązku konfrontowania przekonań z rzeczywistością. W nauce umiejętność zmiany zdania pod wpływem nowych informacji jest wyrazem intelektualnej uczciwości. Trudno mi znaleźć powód, dla którego od osób zajmujących się analizą kolorystyczną mielibyśmy oczekiwać czegoś innego.
Efekt i jego ocena
Pozostaje jeszcze jedno słowo z mojego początkowego zdania: „efekt”.
Być może najbardziej niedoceniane, ponieważ pozwala oddzielić opis zjawiska od jego wartościowania.
Możemy przewidywać, że określone zestawienie uwydatni kontrast twarzy, wpłynie na postrzeganie kolorytu skóry albo sprawi, że intensywna barwa ubrania stanie się dominującym elementem kompozycji. Możemy próbować wyjaśnić mechanizmy odpowiedzialne za te wrażenia, a niektóre właściwości zestawień również badać za pomocą metod pomiarowych. Sam opis efektu nie rozstrzyga jednak, czy będzie on dla konkretnego człowieka atrakcyjny.
W ocenie estetycznej uczestniczą przecież indywidualne upodobania, doświadczenia, emocje, przyzwyczajenia i kontekst kulturowy. Człowiek może świadomie dążyć do uzyskania efektu, który odbiega od konwencjonalnie rozumianej harmonii. Może chcieć wyglądać dramatycznie, surowo, blado, kontrastowo albo wręcz nienaturalnie. Może lubić kolory, które wyraźnie dominują nad jego własną kolorystyką. Może też wybierać ubrania ze względu na ich znaczenie symboliczne, osobiste wspomnienia albo zwykłą przyjemność noszenia.
Wiedza o przewidywanych konsekwencjach tych wyborów w żaden sposób nie odbiera im sensu. Przeciwnie, pozwala dokonywać ich z większą świadomością.
Wiedza nie wymaga posłuszeństwa
Zastanawiam się czasem, dlaczego akurat analiza kolorystyczna została tak mocno obciążona językiem nakazów, zakazów i powinności. Dlaczego informacje o określonych zależnościach barwnych zaczęto przedstawiać w kategoriach zasad, którym człowiek powinien podporządkować swój wygląd. Skąd wzięło się przekonanie, że poznanie własnej kolorystyki zobowiązuje do pozostawania wiernym określonej palecie, a świadome wybranie innej barwy jest jakimś odstępstwem od reguł.
Przecież nikt nie uważa, że znajomość geografii zobowiązuje człowieka do podróżowania najkrótszą trasą. Możemy doskonale wiedzieć, dokąd prowadzi dana droga, i mimo to wybrać inną, dłuższą, bardziej wymagającą, bo właśnie taka podróż sprawi nam przyjemność. Mapa nie obraża się na człowieka, który postanowił zboczyć ze szlaku. Jej zadaniem jest dostarczenie mu informacji o terenie.
Podobnie postrzegam analizę kolorystyczną. Jako narzędzie, które zwiększa zakres dostępnych informacji, a dzięki temu poszerza możliwości świadomego wyboru. Możemy z niego korzystać przy zakupach, komponowaniu garderoby, dobieraniu kosmetyków czy projektowaniu wizerunku. Możemy również odłożyć je na bok, kiedy ważniejsze okażą się inne potrzeby. Sama znajomość określonych zależności nie oznacza obowiązku kierowania się nimi przy każdej podejmowanej decyzji.
Co ciekawe, im więcej wiemy o kolorze, tym mniej potrzebujemy kategorycznych zakazów. Rozumiemy bowiem, że rezultat zależy od wielu zmiennych, a zmieniając ich konfigurację, możemy wpływać na charakter całej kompozycji. Możemy wykorzystywać kontrast, osłabiać go, równoważyć albo celowo potęgować. Możemy świadomie wprowadzać dysonanse, przesuwać akcenty i budować zestawienia, których nie znajdziemy w żadnej gotowej palecie.
Właśnie tutaj analiza kolorystyczna spotyka się z projektowaniem, malarstwem i szerzej rozumianą kompozycją wizualną. W każdej z tych dziedzin znaczenie pojedynczego elementu zależy również od jego relacji z pozostałymi. Ta sama barwa może pełnić odmienne funkcje, a jej rola w całości nie wynika wyłącznie z jej indywidualnych właściwości.
Zawodowo widzę w tym jeszcze jedną istotną konsekwencję. Dobrze przeprowadzona i wyjaśniona analiza powinna z czasem zmniejszać zależność klienta od analityczki. Jeżeli człowiek rozumie właściwości własnej kolorystyki i mechanizmy relacji barwnych, może samodzielnie przewidywać efekty kolejnych zestawień. Zaczyna dostrzegać zależności, które wcześniej umykały jego uwadze, i wykorzystywać je również w sytuacjach, których podczas konsultacji w ogóle nie omawiano.
Zamiast za każdym razem sprawdzać, czy określony kolor znajduje się w jego palecie, może zastanowić się nad jego właściwościami, udziałem w kompozycji i rezultatem, jaki chciałby osiągnąć. Zyskuje możliwość świadomego posługiwania się kolorem, a wraz z nią znacznie większą swobodę twórczą.
Znajomość własnej kolorystyki nie musi ograniczać liczby dostępnych nam kolorów. Może radykalnie zwiększyć liczbę sposobów, w jakie potrafimy się nimi posługiwać.
I pomyśleć, że wszystkie te rozważania zaczęły się od jednej jaskrawej żółtozieleni, którą postanowiłam wykorzystać w stylizacjach dla różnych fenotypów. Od barwy, którą bardzo łatwo byłoby przyporządkować do jednej kategorii, zamknąć w konkretnej palecie i uznać temat za wyczerpany.
Tymczasem za tym prostym przykładem kryje się znacznie szersza opowieść o tym, czym jest wiedza, jak tworzymy klasyfikacje, w jaki sposób przewidujemy rezultaty i dlaczego rozumienie mechanizmów daje nam większe możliwości niż samo zapamiętywanie gotowych rozwiązań.
Ostatecznie mówimy przecież o stosunkowo niewielkim fragmencie rzeczywistości. O kolorystyce ludzkiego wyglądu i sposobach, w jakie postrzegamy ją w relacji z innymi barwami. Fragmencie niezwykle interesującym, ponieważ łączącym biologię, fizykę, psychologię widzenia i estetykę, ale nadal stanowiącym zaledwie część znacznie większej całości.
Można poświęcić lata na jego zgłębianie, odnajdywać w nim kolejne pytania i z satysfakcją odkrywać nowe zależności. Można również poznać kilka podstawowych prawidłowości, wykorzystać je przy wyborze swetra i nigdy więcej się nad nimi nie zastanawiać. Obie postawy są całkowicie uprawnione.
Analiza kolorystyczna jest kawałkiem wiedzy, z której można skorzystać. Na pewno nie jest religią do wyznawania.
Dwudniowe szkolenie stacjonarne dla analityczek, które chcą rozumieć podstawy swojej pracy, uzasadniać wnioski i samodzielnie rozwijać kompetencje.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz